Reklama

Najpiękniejsze na świecie są kolędy polskie (1)

Nie jest to stwierdzenie wypowiedziane pod wpływem jakiegoś chwilowego zauroczenia kilkoma tekstami czy melodiami. Ogromna liczba polskich kolęd powstałych na przestrzeni wieków, począwszy od roku 1424 (z tego roku pochodzi zapis tekstu najstarszej zachowanej kolędy w języku polskim "Zdrow bądź krolu anjelski"), głębsze przestudiowanie bogactwa ich treści oraz zróżnicowanie form melodycznych pozwalają na taką opinię. Przynajmniej w tej dziedzinie chrześcijański naród polski ma czym się chlubić.

Niedziela warszawska 51/2002

Kiedy pod koniec średniowiecza większość chrześcijan nie rozumiała języka łacińskiego, który był językiem liturgicznym Kościoła, w naturalny sposób powstawały różne formy pobożności ludowej, a wśród nich modlitwy i śpiewy religijne w językach poszczególnych narodów. Św. Franciszek z Asyżu zorganizował w 1223 r. w Greccio, małej wiosce położonej 80 km na północ od Rzymu, szopkę z okazji święta Bożego Narodzenia. Wkrótce ten zwyczaj rozpowszechnił się najpierw na terytorium Umbrii, a następnie za sprawą Franciszkanów w całym Kościele. Modlitwa ludu przy żłóbku w naturalny sposób rodziła zapotrzebowanie na proste śpiewy, które potem nazwano kolędami i pastorałkami. Najlepsze z nich wędrowały po Europie tłumaczone na inne języki.
Najstarsze polskie kolędy (z XV i XVI w.) często były tłumaczeniami bądź parafrazami utworów łacińskich, niemieckich czy czeskich. W rękopisach na terenie Polski zachowało się 11 polskich tekstów pieśni na Boże Narodzenie z XV i początku XVI w. Są one zapisane między kazaniami, modlitwami czy wykładami teologicznymi. Skąpa ilość informacji nie zawsze pozwala określić dokładną datę powstania danej kolędy. Nieznani są również autorzy, którzy tworzyli z potrzeby serca, na większą chwałę Bożą. Jakże inaczej wygląda postawa współczesnego człowieka, który nawet bardzo mierne teksty śpiewów zaraz opatruje swoim nazwiskiem i oczekuje zapłaty przede wszystkim pieniężnej. Może między innymi dlatego uznani twórcy wierszy czy muzyki bardzo rzadko są autorami pieśni kościelnych.
Do 1424 r. nie posiadamy żadnych przekazów polskich pieśni na Boże Narodzenie. Z tego roku pochodzi najstarszy zapis tekstu kolędy w języku polskim: Zdrow bądź krolu anjelski. Znajdował się on w rękopisie pochodzącym z biblioteki wikariuszy wiślickich, a wzbogacającym zbiory Biblioteki Załuskich w Petersburgu. Tekst tej kolędy znalazł i po raz pierwszy opublikował na początku XX w. A. Brückner. Niestety manuskrypt zaginął w Petersburgu w czasie II wojny światowej. Zdrow bądź krolu anjelski była kolędą żywotną, popularną, parafrazowaną muzycznie i literacko w repertuarze średniowiecznym.
Do końca XV w. nie posiadamy wcale przekazów melodii kolęd. Najstarszy zapis tekstu i melodii pochodzi z pierwszej ćwierci XVI w. Znajduje się on w graduale z Muzeum Diecezjalnego w Tarnowie pomiędzy łacińskimi śpiewami liturgicznymi. Nie zachował się żaden samodzielny zbiór polskich pieśni religijnych aż do połowy XVI w. Wiemy, że istniał tzw. Kancjonał Przeworszczyka, ale zaginął.
Wynalazek druku J. Gutenberga przyczynił się w dużej mierze do możliwości rozpowszechniania także śpiewów. Do końca XVI w. mamy już ponad 180 utworów literackich przeznaczonych na Boże Narodzenie, w tym prawie sto wraz z melodiami. Przy wielu innych znajdują się adnotacje, na jaką melodię je śpiewać. Kolejne stulecia były czasem powstawania nowych kolęd. Wielka ich ilość pojawiła się w epoce baroku. Z tego okresu pochodzi najcenniejszy rękopiśmienny zbiór kolęd zwany kantyczką Chybińskiego (od nazwiska muzykologa, który ten materiał odkrył, opracował i opublikował 80 lat temu). Znaczenie tego pochodzącego z roku 1722 zbioru bierze się zarówno ze względu na liczbę zawartych w nim utworów (350), jak i bogactwo muzyczno-literackie. Potem dopiero ks. Marcin Mioduszewski w połowie XIX w. opracował i wydał drukiem Kolędy i pastorałki, równie obszerny zbiór śpiewów na Boże Narodzenie. Uwzględnia w nim nowe utwory, a pomija starsze, które wyszły z praktycznego użycia. Dzisiejsze śpiewniki w dużej mierze opierają się na wyborze pieśni z XIX-wiecznych wydań ks. Mioduszewskiego, uzupełnione o utwory powstałe później.
Porównanie liczby śpiewów na Boże Narodzenie z liczbą pieśni przeznaczonych na inne okresy liturgiczne wskazuje, że kolędy były najbardziej rozpowszechnione wśród polskich śpiewów kościelnych. Tak pozostaje do dziś. W repertuarze większości śpiewników kolędom dorównują liczbowo tylko pieśni maryjne.
Co najmniej kilka przyczyn składa się na fakt istnienia kilkuset polskich pieśni na Boże Narodzenie. Twórczość ta była odpowiedzią na potrzebę wierzącego narodu polskiego. Modlitwa podczas liturgii, w której śpiewy wykonywane były po łacinie, znajdowała swoje dopełnienie w śpiewach przy żłóbku - już po polsku. Powstawały więc utwory o bardzo głębokiej teologicznie treści, które przemawiały do duszy. Najstarsza spośród znanych i śpiewanych po dziś dzień kolęd: Anioł pasterzom mówił rozbrzmiewa w polskich kościołach już ponad 400 lat. Inne, np. Przybieżeli do Betlejem, Tryumfy Króla niebieskiego są zaledwie sto lat młodsze. Większość śpiewanych dziś w kościele kolęd liczy sobie ponad 100 lat, a tylko niektóre, jak np. O gwiazdo Betlejemska czy Nie było miejsca dla Ciebie powstały w XX w. Tematyka kolęd, oparta na faktach i postaciach z Ewangelii, zawierała też jakże cenny pierwiastek refleksyjny, umoralniający. Ich treść mogła zaskakiwać teologów sformułowaniami, a duszpasterzy zadziwiać ludową mądrością, np:
Witaj, kwiateczku, z dziewice zrodzony,
Nowo w jasłeczkach twardych położony:
Tyś izraelski i między narody
Wodzem swobody.
albo:
Kiedyś jest królem, czemu ubogo leżysz?
Innych odziewasz, sam się nago rodzisz?
Kędy królestwo i czemu do niego
Wzywasz każdego?
Jestem ja królem, królestwo me w niebie.
I ciebie, duszo, pragnę wziąć do siebie,
W takim ubóstwie chwały mej nie tracę,
Inszych bogacę.
Drugi nurt rozwoju śpiewów na Boże Narodzenie wiązał się z tradycją szopki, jasełek i kolędowania. Nie był on krępowany powagą liturgii Kościoła. Początkowo surowy, wierny tekstowi Pisma Świętego dramat liturgiczny - misterium na Boże Narodzenie, zaczął ulegać ewolucji. Coraz bardziej rozbudowywana fabuła, wprowadzanie postaci z życia wziętych, rodziła zapotrzebowanie na "lżejsze" śpiewy. Zapotrzebowanie na okolicznościowe śpiewy mieli także kolędnicy. Praktyka kolędowania stała się powszechna w XVII w. Autorzy tekstów często sięgali do apokryfów oraz własnej wyobraźni poetyckiej. W epoce baroku na stałe w szopce zadomowił się wół i osioł, a razem z pasterzami przybywali do szopy Kuba, Bartek, Wojtek i wielu innych o bardzo swojsko brzmiących imionach. Przynosili jako dary m.in.: masła garnuszek, kopę jaj w koszyku, ser, miód, mleko, orzechy a nawet koźlęta, prosięta i barany. Dowiadujemy się także, kto przybywa do stajenki za pasterzami: rolnik, rzeźnik, myśliwy, piekarz, szewc, kuśnierz, cieśla z kowalem i jak zostają życzliwie przyjęci przez św. Józefa. Grają na różnych instrumentach, zarówno tych chłopskich: multanka, fujarka, cymbały, skrzypce czy szałamaje, jak i tych dworskich: wiola, puzon, organy i cytry.
Znaczącą grupę wśród śpiewów na Boże Narodzenie stanowią kołysanki. Do barokowych: Gdy śliczna Panna Syna kołysała, Lulajże Jezuniu, Jezus malusieński czy Lilaj, lilaj, Dzieciąteczko doszło wiele innych zwłaszcza w dobie romantyzmu. Współczucie okazywane Matce Bożej i Dzieciątku wiązało się z wyliczaniem niewygód: w nóżki zimno, żłóbek twardy, stajenka się chyli i braków: doktorów, Francuzek, nianiek ani wróżek, ni miękkiej pościeli, ni ciepłej kąpieli, ani pawilonów, ni u drzwi oponów.
Scenki rodzajowe, komizm sytuacyjny, humor liryczny odnajdujemy w większości polskich pastorałek. Ponieważ ich treść niekiedy stawała się bardzo frywolna, już Synod Gnieźnieński w 1602 r. zakazał śpiewania przy jasełkach pieśni zbyt swobodnych. Wprawdzie niektóre teksty są rzeczywiście komiczne, bo wędrującym do Betlejem zdarzały się różne przygody, ale ostatecznie źródłem radości emanującej z pastorałek nie są jednak ziemskie uciechy, lecz nadprzyrodzone szczęście powitania Boga, który w ciele ludzkim jest skryty na pokarm ludziom obfity.
Twórcy melodii zaczęli odchodzić od powagi chorałowego śpiewu liturgicznego na rzecz melodii coraz bardziej przesyconych charakterem ludowym, skocznych, wręcz tanecznych. Pojawiają się więc tańce powszechne w Polsce: mazurki, kujawiaki, tańce góralskie, a przede wszystkim dostojne polonezy. Zastosowane zostają też rytmy inne: marsze, menuety, sarabandy. Każdy z nich wyraża przede wszystkim radość. Jeżeli do tego dodalibyśmy różnorodność wielogłosowych utworów opartych o teksty kolęd i pastorałek, to dopiero wtedy moglibyśmy mówić o bogactwie, jakim nie może poszczycić się żaden inny naród. Tysiące utworów polskich powstało tylko dlatego, że Słowo stało się Ciałem i zamieszkało między nami. Nie dziwimy się więc, że na gruncie wspaniałego rozwoju polskich kolęd wyrosło takie arcydzieło, jak kolęda Bóg się rodzi.
Na przestrzeni wieków polscy autorzy śpiewów na Boże Narodzenie tworzyli utwory zarówno przeznaczone na liturgię, jak i te na jasełka, dla kolędników czy na modlitwę przy szopce. Rozmaite meandry dziejów naszej Ojczyzny sprawiły, że brakuje nam wielu zabytków polskiej kultury, także zapisów pieśni religijnych. Te zachowane dobitnie świadczą nie tylko o kulturze narodowej, ale i o wierze Polaków. Czy potrafimy to docenić i uszanować dziś?

Ocena: +2 0

Reklama

Wybrane dla Ciebie

Religię zamienił w miłość

Wieść życie ukryte, jak Jezus w Nazarecie. Być ubogim pośród ubogich; być bratem dla wszystkich. Również dla muzułmanów na Saharze. Czerpać siły z Eucharystii i uczyć się miłości adorując Najświętszy Sakrament. Zachcianka francuskiego wicehrabiego? A może odpowiedź na pełne rozpaczy wołanie: „Boże mój, jeśli istniejesz, spraw, abym Cię poznał! ” 1 grudnia mija 93. rocznica męczeńskiej śmierci bł. Karola

Karol de Foucauld przychodzi na świat w Strasburgu w 1858 r. Sześć lat później, w krótkim czasie, traci rodziców i trafia pod opiekę „dziadków”. Po maturze przeprowadza się do Paryża, gdzie zostaje przyjęty do szkoły jezuitów, potem do Akademii Wojsk Lądowych. Jednak młodzieniec o szlacheckim pochodzeniu prowadzi życie dość swawolne, co nie podoba się przełożonym. Jest wyrzucany z kolejnych szkół, w końcu zostaje wydalony także z armii. Mocno zniechęcony dotychczasową egzystencją przypomina sobie ubogie ludy zamieszkujące północną Afrykę, które poznał w czasie ryzykownej podróży badawczej po Maroko, a także stacjonując z wojskiem w Algierii. Zachwycony prostotą życia, jak również ich gorliwą wiarą, zaczyna przywoływać Pana: „Boże mój, jeśli istniejesz spraw, abym Cię poznał!”. A Bóg nie każe mu długo czekać i w sakramencie pokuty daje poznać swoje miłosierdzie.

CZYTAJ DALEJ

21. edycja akcji Caritas Polska „Tak. Pomagam!”

2022-12-01 18:51

[ TEMATY ]

Caritas

Tak pomagam

mat. pras. Caritas AW

Cukier, olej, kasza, makaron, kawa, herbata… Tymi i podobnymi produktami będzie można się podzielić z potrzebującymi, robiąc zakupy w najbliższy piątek i sobotę, w ramach ogólnopolskiej akcji „Tak. Pomagam!”. Podczas zakupów wystarczy wrzucić do ustawionego w sklepie koszyka Caritas żywność o długim terminie przydatności do spożycia.

W najbliższy piątek i sobotę, 2 i 3 grudnia, odbędzie się kolejna, 21 zbiórka pod hasłem „Tak. Pomagam!”. Kilkadziesiąt tysięcy wolontariuszy ubranych w czerwone kamizelki Caritas, będzie w tych dniach dyżurować w sklepach przy koszykach ustawionych za linią kas.

CZYTAJ DALEJ

Sejm za zamrożeniem cen gazu w 2023 r.

2022-12-01 22:05

PAP/Radek Pietruszka

Sejm w czwartek uchwalił ustawę, której celem jest zamrożenie cen gazu m.in. dla odbiorców indywidualnych w 2023 r. na poziomie z 2022 r. Jego cena maksymalna wyniesie 200,17 zł za MWh.

Za uchwaleniem ustawy o szczególnej ochronie niektórych odbiorców paliw gazowych w 2023 r. w związku z sytuacją na rynku gazu głosowało 424 posłów, nikt nie był przeciw, a 16 wstrzymało się od głosu. Teraz ustawa trafi pod obrady Senatu.

CZYTAJ DALEJ

Reklama

Najczęściej czytane

W związku z tym, iż od dnia 25 maja 2018 roku obowiązuje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia Dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) uprzejmie Państwa informujemy, iż nasza organizacja, mając szczególnie na względzie bezpieczeństwo danych osobowych, które przetwarza, wdrożyła System Zarządzania Bezpieczeństwem Informacji w rozumieniu odpowiednich polityk ochrony danych (zgodnie z art. 24 ust. 2 przedmiotowego rozporządzenia ogólnego). W celu dochowania należytej staranności w kontekście ochrony danych osobowych, Zarząd Instytutu NIEDZIELA wyznaczył w organizacji Inspektora Ochrony Danych.
Więcej o polityce prywatności czytaj TUTAJ.

Akceptuję