Reklama

Młodzi bezdomni z wielkich miast i Księga Tobiasza

2015-05-13 10:18

Krzysztof Dybciak
Niedziela Ogólnopolska 20/2015, str. 42-43

Ostatnia książka Krzysztofa Koehlera jest zaskoczeniem dla czytelników, a nawet krytyków obserwujących jego twórczość. Oto bowiem wybitny poeta z dużym dorobkiem – niegdyś czołowa postać grupy i pokolenia „bruLionu” (pamiętacie „Skamandrytów III RP”?) – publikuje powieść; profesor od literatury staropolskiej i czołowy znawca sarmatyzmu wybiera tematykę arcywspółczesną; twórca uznawany za neoklasyka ogłasza utwór o ponurej rzeczywistości kraju zaludnionego przez brutali mówiących wulgarną polszczyzną. Przy tej okazji okazało się, że rynsztokowym językiem posługują się nie tylko politycy i celebryci rządzącego układu – nie gorzej mówią bezdomni oraz przestępcy (granica między tymi grupami bywa nieostra). Autor „Wnuczki Raguela” zlokalizował fabułę w środowisku nieszczęśników żyjących na granicy biologicznego przetrwania i na krańcach cywilizowanego świata. Powieść jakże zaskakująco sąsiaduje – w ramach twórczej biografii Koehlera – z jego poprzednią książką „Boży podżegacz”, traktującą o życiu i pismach ks. Piotra Skargi.

Trzy warstwy powieści

Pierwsza szokująca warstwa świata przedstawionego w powieści Koehlera to prezentacja społeczności ludzi wykluczonych: głodnych, brudnych, z daleka śmierdzących, często czyniących zło; niektórzy z nich bywają jednak czasem ofiarni, solidarni, zdolni do bezinteresownej miłości. Sceneria ich życia jest równie przygnębiająca: niebo „wysuszone mrozem”, na jego tle czasem pojawia się słońce, „blade i wymizerowane”. Czołowe postacie utworu, wyrzucone na margines społeczeństwa zadowolonych, choć ubezwłasnowolnionych konsumentów, znalazły schronienie, jak czasem mówimy, „na łonie natury”; jakaż to jednak nędzna natura: zeschłe trawy, opuszczone ogródki działkowe, poszarpane gazety i plastikowe opakowania, w rzeczywistości „siedlisko pająków, kleszczy, padliny i śmieci”. Na tym turpistycznym tle ukazane są postaci wyniszczone głodem i chorobami, „awangarda nadciągających plemion”, nierespektująca obowiązujących hierarchii społecznych i przeważnie działająca poza dobrem i złem. Ale podobnie postępują tzw. ludzie normalni. Młodzi bohaterowie powieści wędrują po Polsce ubogiej i brzydkiej, a jeśli stykają się z enklawami dostatku i luksusu (zazwyczaj kiczowatego), to mieszkańcy tych ogrodzonych osiedli są jeszcze bardziej prymitywni i odrażający moralnie. Krótko mówiąc, poznajemy kraj bezwzględnej walki o byt, okrucieństwa i egoizmu. Pierwszy, zewnętrzny poziom powieści Koehlera to bytowanie ludzi poza wartościami i historią, w jakimś wiecznym teraz prywatnej egzystencji.

Ale w świecie przedstawionym we „Wnuczce Raguela” pojawia się czasem historia widziana z oddalenia i z dołu, można sprecyzować – z „dołu” rozumianego po bachtinowsku: zredukowanego do fizjologii, z perspektywy świata na opak. Oto przykład: antybohaterscy bohaterowie powieści zauważają w wielkim domu handlowym nadzwyczaj liczne gromady przejętych widzów przed telewizorami, a na ekranach dymiący wrak samolotu. Nie rozumieją, o co chodzi, nawet ich to nie interesuje – dla ludzi marginesu jest to rzeczywistość odległa, nie mają z nią kontaktu psychicznego i sądzą, że nie wpływa ona na ich życie. Nieco bliższy kontakt z wielką historią nawiązują kilka dni później, kiedy przyciąga ich wielkie zgromadzenie na Krakowskim Przedmieściu, a zwłaszcza ogromna kolejka do Pałacu Prezydenckiego. Nadal nie wiedzą, po co ci emocjonalnie poruszeni ludzie stoją, ale mają przynajmniej osobistą korzyść – stojąc w kolejce, dostają gorącą herbatę, a dobre harcerki roznoszą nawet kanapki. Te fragmenty omawianej powieści należą do najlepszych i są prawdziwie poruszające. Odczytuję je również metaforycznie – jako prezentację postawy tych mieszkańców Polski (także „zadomowionych” i sytych), którzy obojętnie obserwowali tragiczne wydarzenia narodowe w kwietniu 2010 r. i później, sądząc naiwnie, że one ich nie dotyczą, że nie wpłyną na ich losy.

Reklama

Jest także trzecia warstwa powieści Krzysztofa Koehlera, najgłębsza. To prześwity metafizyczne, wkraczanie elementów sakralnych w ponury świat grzechu i brzydoty. Główny wątek fabularny ma plan odniesień religijnych. Czy nie przypomina nam czegoś ta relacja międzyosobowa? – chłopak (główni bohaterowie utworu nie mają imion własnych) bezinteresownie opiekuje się ciężarną dziewczyną, która nosi nie jego dziecko; para wędrowców przepędzana przez bezlitosnych ludzi nocuje m.in. w wypełnionym sianem paśniku dla leśnych zwierząt. Sygnały religijne adresowane są głównie do uważnych i dysponujących wiedzą czytelników, apelują do ich kultury, tak więc Koehler pozostaje w jakiejś mierze klasykiem operującym składnikami wysokiej sztuki zakorzenionej w tradycji zachodniej cywilizacji.

Odniesienia biblijne

W tej pogłębionej komunikacji z odbiorcami dzieła literackiego niezwykle ważne są elementy erudycyjne, szczególnie wiedza biblistyczna. Tytułowy Raguel jest postacią występującą w starotestamentowej Księdze Tobiasza, a historia przedstawiona w powieści przypomina w ogólnych zarysach układy międzyludzkie opisane we wspomnianej księdze biblijnej. Także motta ukierunkowują odbiór czytelniczy, mobilizując do szukania głębokich struktur i ukrytych znaczeń. Ileż dają do myślenia w kontekście opowiedzianej w powieści historii przytoczone na początku zdania z Izajasza: „Pan – to Bóg wieczny, Stwórca krańców ziemi. On się nie męczy ani nie nuży, Jego mądrość jest niezgłębiona. On dodaje mocy zmęczonemu i pomnaża siły omdlałego. Chłopcy się męczą i nużą, chwieją się, słabnąc, młodzieńcy, lecz ci, co zaufali Panu, odzyskują siły, otrzymują skrzydła jak orły; biegną bez zmęczenia, bez znużenia idą” (Iz 40, 28-31).

Ta właśnie warstwa powieści, otwierająca na wymiar sakralny, pogłębiająca jej znaczenia o wymiar uniwersalny, znajduje rezonans w doświadczeniach egzystencjalnych odbiorców – indywidualnych i przekazywanych od tysiącleci – oraz podnosi jej artystyczną oryginalność, bo odróżnia dzieło Krzysztofa Koehlera od wielu utworów literackich i filmowych, których twórcy są zafascynowani jednostkami i grupami patologicznymi, a rozmaici wykolejeńcy stają się bohaterami nie tylko w sensie konstrukcyjnym, czyli jako główne postaci utworu. W modnych utworach o ludziach wykluczonych znajdujemy często jedynie okrutne zaciekawienie egzotyką środowiskową, bezmyślną i antykulturową akceptację wszelkich zachowań i postaw bez względu na ich wartość moralną.

Czy odrodzenie powieści chrześcijańskiej

Autor „Wnuczki Raguela” zwraca też uwagę odbiorców na zdumiewające fakty pojawiania się dobra nawet w kręgach zdominowanych przez zło. Wyostrza kontrasty, jego wizja współczesnej Polski jest jeszcze bardziej pesymistyczna niż w rzeczywistości, jakby chciał nas przekonać, że osoba ludzka ma ogromne rezerwy, że w jej tajemniczych głębiach znajdują się potencjały duchowego odrodzenia, moralnej przemiany i aktywnej dobroci... Jest to postawa głęboko chrześcijańska, polegająca w tym przypadku na bezwarunkowej akceptacji innej osoby, solidarności z potrzebującymi pomocy bez pytania o przyczyny trudnej sytuacji, często zawinionej przez owych nieszczęśników. Kontynuacja pięknej tradycji zakonów żebraczych, u nas np. św. Brata Alberta. Realizacja tej postawy wymaga pokory, poświęcenia, czasem heroizmu. Ma też swoje ograniczenia, gdyż lecząc objawy duchowej słabości i materialnej nędzy, bywa bezradna w zapobieganiu przyczyn zła.

Autor, kształtując odpowiednio losy głównych postaci powieści, usprawiedliwia ich, motywacje i wykolejenia są niereprezentatywne statystycznie. Młody bohater „Wnuczki Raguela” został wyrzucony z normalnej egzystencji po strasznej zbrodni w jego rodzinie – ojciec zamordował matkę i siostrę, a potem się powiesił. Także „dziewczyna” (później matka Natalki) zostaje strącona do cywilizacyjnego czyśćca po śmierci rodziców w katastrofie samochodowej, pojawiają się też sugestie narratora o wcześniejszych mrocznych relacjach wewnątrzrodzinnych. Nagromadzenie tych okropności, pełniące w utworze funkcję usprawiedliwienia ludzi bezdomnych, jest zbyt jaskrawym argumentem rehabilitującym te postaci.

Chrześcijaństwo jest wspaniałą wspólnotą i skarbnicą wzorów postępowania, ponieważ ma jeszcze inną tradycję – polegającą na rozróżnianiu grzechu i cnoty, utrwalaniu hierarchii wartości, budowaniu kultury i instytucji wychowawczych; znaną z wielu dzieł postawę autodyscypliny, wyobraźni moralnej, odpowiedzialności za własne czyny. Jednak artystom, także katolickim, ostatniego stulecia bliższa była chyba linia współczucia przegranym i solidarności z nimi. Wielkim prekursorem tej postawy w literaturze był prawosławny Fiodor Dostojewski, jej zwolennikami i praktykami byli znakomici powieściopisarze reprezentujący nurt literatury katolickiej, szczególnie we Francji: François Mauriac, Georges Bernanos... „Wnuczka Raguela” bliższa jest tego wzoru literackiego. Czyżby ta książka Koehlera zapowiadała odrodzenie chrześcijańskiej powieści?

Odpowiedzieć na to pytanie muszą inni polscy prozaicy, również ci, którzy w ostatnich dekadach skutecznie wzbogacali dorobek inspirowanej chrześcijaństwem eseistyki. W każdym razie kunsztownie napisana, jak przystało na poetę i uniwersyteckiego znawcę literatury, podejmująca ważne problemy społeczne i filozoficzne powieść udowodniła, jak wszechstronnym pisarzem jest Krzysztof Koehler. Znaliśmy go dotąd jako liryka, czołowego krytyka „młodej literatury” w III RP, eseistę, badacza dawnej kultury, monografistę ks. Piotra Skargi, a teraz widzimy, jak pewnie wkroczył na teren prozy fabularnej.

Krzysztof Koehler, „Wnuczka Raguela”, Kraków 2014, Wydawnictwo M, s. 247.

W marcu 2015 r. książka dostała nominację do jednej z najważniejszych nagród literackich naszej części Europy – Literackiej Nagrody Europy Środkowej „Angelus”.

Życzę ci nieba!

2016-09-14 08:23

O. Stanisław Jarosz OSPPE
Niedziela Ogólnopolska 38/2016, str. 33

Romolo Tavani/pl.fotolia.com

Z dzisiejszej Ewangelii można by wyciągnąć wniosek, że Jezus naucza, iż Jego uczniowie powinni naśladować postępowanie nieuczciwego rządcy. Nic podobnego! Właściwy przekaz Ewangelii jest taki, że należy naśladować roztropność rządcy w używaniu bogactwa (mimo że majątek, którym rozporządzał, nie był jego własnością). Pewnie rządca ten długo myślał, co zrobić, aby dłużnicy jego szefa byli mu przychylni. Dla zdobycia ziemskich dóbr ludzie potrafią wykazać się niezwykłym sprytem, wysiłkiem, zmaganiem, czasem pracą ponad siły, a o prawdziwy skarb nieba nie zawsze chcą powalczyć. Nie spotkałem jeszcze nikogo, kto by składał życzenia tej treści: „Życzę ci nieba!”.

Jezus zaprasza: „Pozyskujcie sobie przyjaciół niegodziwą mamoną...”. Czy można pieniędzmi zarabiać na niebo? Tak, dając je ubogim! (por. Mt 19, 21).

Problem uczciwości w relacji do pieniędzy i majątku może bowiem zadecydować o zbawieniu, przed czym wyraźnie przestrzega Jezus: „Jeśli więc w zarządzaniu niegodziwą mamoną nie okazaliście się wierni, to kto wam prawdziwe dobro powierzy? (...) Nie możecie służyć Bogu i Mamonie!”. Można postawić pytanie: Po co pracujesz? Aby żyć. Po co żyjesz? Aby pracować. I tworzy się błędne koło. Pieniądze i dobra materialne mają istnieć w służbie dla dobra ludzi i dzieł bożych. Mamy być szafarzami dóbr ziemskich, tymi, którzy wiedzą, że należą one do Stwórcy, a nam zostały dane w depozyt. Nie zabierzemy ich – trumna nie ma kieszeni – ale możemy je dobrze wykorzystać, roztropnie dla siebie, i z nich usłużyć potrzebującym (por. 1 Tm 6, 6 nn.).

Pomoże nam w tym pierwsze dzisiejsze czytanie, które jest szczególnie aktualne. Przestrzega przed nieuczciwością, wykorzystywaniem i krzywdzeniem ludzi dla bogacenia się. Krzywda ludzka woła o pomstę do nieba: „Nie zapomnę nigdy wszystkich ich uczynków”. Niesprawiedliwość społeczna ustami proroków była szczególnie mocno potępiana, jak bałwochwalstwo.

Bóg w swej potędze i majestacie uniżył się; stawszy się człowiekiem, doświadczył głębokiego ubóstwa i przynosi dobrą nowinę: w Twoim ubóstwie i ograniczeniach możesz spotkać Jezusa. Potrzeba wzrostu w wierze, zmiany mentalności, by uznać, że żyję dla Boga, pracuję dla nieba, modlę się, by świat, w którym żyję, był dobrym startem do wieczności. Pan Bóg pragnie bowiem, „by wszyscy ludzie zostali zbawieni i doszli do poznania prawdy” – do tego wprost zachęca nas apostoł w drugim czytaniu. Ład społeczny, sprawiedliwość w doczesnym życiu są wartościami, o które chrześcijanie modlą się wytrwale, a Bóg w swojej mądrości i mocy „dźwiga biednego”. Mamy więc obowiązek modlić się za sprawujących władzę: „abyśmy mogli prowadzić życie ciche i spokojne z całą pobożnością i godnością”.

Polecamy „Kalendarz liturgiczny” – liturgię na każdy dzień
Jesteśmy również na Facebooku i Twitterze

CZYTAJ DALEJ

Reklama

Świadectwo wiary na ulicy

2019-09-22 21:21

Agnieszka Bugała

Agnieszka Bugała

- Przeszliśmy przez Rynek naszego miasta, który symbolizuje współczesny świat – mówił w homilii bp Kiciński. - Niech ta procesja, świadectwo naszej wiary, będzie przypomnieniem, że nie samym chlebem żyje człowiek. Niech ta procesja – nie tak liczna, jak te pierwsze, sprzed 20 lat – pokazuje nam i przypomina jak łatwo jest roztrwonić to wszystko, co naprawdę ważne – nauczał.

Zobacz zdjęcia: Procesja z relikwiami św. Doroty i św. Stanisława

Procesja rozpoczęła się o godz. 16.00 w bazylice św. Elżbiety, przeszła przez Rynek, pl. Solny, ul. Gepperta, Kazimierza Wielkiego, pl. Wolności i od pl. Franciszkańskiego dotarła do kościoła p.w. Świętych Stanisława, Doroty i Wacława. Relikwie świętych niesiono na specjalnych platformach, w procesji szli kapłani, klerycy, siostry zakonne i wierni z różnych wrocławskich parafii.

Organizowana od 22 lat procesja jest tradycją, którą zapoczątkował kard. Henryk Gulbinowicz.

- Kiedy w 1997 r. powódź zaczęła zagrażać Ostrowowi Tumskiemu, s. Sylwina – ówczesna zakrystianka, zakonnica ze zgromadzenia sióstr Notre Dame, nawiązując do średniowiecznych tradycji, wydobyła ze skarbca katedralnego relikwiarz z palcem św. Stanisława Biskupa i umieściła go w jednym z okien zakrystii. Powódź nas ominęła - przypomina historię ks. Paweł Cembrowicz, proboszcz katedralnej parafii tłumacząc początki wrocławskiej procesji świętych. Od powodzi minęły lata, ale tradycja dziękczynienia za ocalenie miasta od całkowitego zalania w 1997 r. i przebłaganie za grzechy, które wciąż popełniamy, jest podtrzymywana.

Do wydarzenia sprzed 22 lat nawiązał też w homilii wygłoszonej w czasie Mszy św. sprawowanej w kościele p.w. Świętych Stanisława, Doroty i Wacława o. bp Jacek Kiciński.

- W 1997 r. życie toczyło się spokojnie i nagle przyszła powódź. Wielu straciło wszystko, cały dobytek. Wielu straciło najwięcej, bo własne życie, ale w tamtych dramatycznych dniach wydarzyło się też coś dobrego – odezwała się ludzka solidarność, w wielu ludziach obudziło się człowieczeństwo. Sąsiad pomagał sąsiadowi, wielu nawróciło się do Boga. Mimo zagrożenia i niebezpieczeństwa, które niósł żywioł, ludzie sobie pomagali. Gdy minął czas od tego tragicznego wydarzenia niektóre ze starych, często złych przyzwyczajeń, wróciły – mówił kaznodzieja nawiązując do fragmentu Ewangelii, w której rządca w obliczu pozbawienia go pełnionej funkcji potrafił wykrzesać z siebie miłosierdzie i litość darując część długów wierzycielom. Bp Kiciński porównał jego sytuację z naszą, gay stajemy w obliczu nagłej straty. – Wtedy, gdy wszystko nam się wymyka potrafimy nagle być dobrymi ludźmi – mówił. Przypomniał też, że wielu z tych, którym powierzono urzędy zapomina, że są tylko zarządcami a nie właścicielami. – W życiu człowieka może pojawić się grzech, który nazywa się zapomnieniem Boga. Człowiek staje się nieczuły dla Boga i wtedy jego życiem zaczynają kierować pożądliwości, które powoli go niszczą. Gdy człowiek staje się nieczuły na Boga stawia siebie na pierwszym miejscu – tak było w czasach Noego – przypominał bp Jacek – i za czasów Sodomy i Gomory, kiedy uratował się jedynie Lot z najbliższymi i tak było w czasach Jezusa. Ciągnęły za Nim tłumy, ale na Golgocie pod krzyżem stała jedynie Maryja, Jan i najbliżsi – mówił. Ze smutkiem konkludował, że szliśmy z relikwiami przez miasto, gdzie dla wielu Bóg stał się kimś niepotrzebnym, kimś zbędnym. – Nasza dzisiejsza procesja miała i ma niezwykłą wymowę, zwłaszcza w dzisiejszym świecie, gdy wydaje się, że człowiek zapomniał o Bogu – mówił bp Kiciński. – Ale niech ta procesja, świadectwo naszej wiary, będzie przypomnieniem, że nie samym chlebem żyje człowiek. Niech ta procesja – nie tak liczna, jak te pierwsze, sprzed 20 lat – pokazuje nam i przypomina jak łatwo jest roztrwonić to wszystko, co naprawdę ważne – nauczał.

CZYTAJ DALEJ

Reklama

Reklama

Najczęściej czytane

W związku z tym, iż od dnia 25 maja 2018 roku obowiązuje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia Dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) uprzejmie Państwa informujemy, iż nasza organizacja, mając szczególnie na względzie bezpieczeństwo danych osobowych, które przetwarza, wdrożyła System Zarządzania Bezpieczeństwem Informacji w rozumieniu odpowiednich polityk ochrony danych (zgodnie z art. 24 ust. 2 przedmiotowego rozporządzenia ogólnego). W celu dochowania należytej staranności w kontekście ochrony danych osobowych, Redaktor Naczelna Tygodnika Katolickiego „Niedziela” wyznaczyła w organizacji Inspektora Ochrony Danych.
Więcej o polityce prywatności czytaj TUTAJ.

Rozumiem