Witold Pilecki pochodził z patriotycznej rodziny o korzeniach szlacheckich z okolic Grodna. Jego dziadek za udział w powstaniu styczniowym został zesłany na Syberię, a jego ojciec po skończeniu specjalistycznych studiów w Petersburgu był leśnikiem w Karelii – regionie graniczącym z Finlandią na północy Rosji. Tam właśnie, w miasteczku Ołoniec niedaleko jeziora Ładoga, przyszedł na świat Witold Pilecki.

Dzieciństwo spędził w Wilnie, w gimnazjum związał się z harcerstwem, a od 1918 r. zaangażował się w obronę dopiero co odzyskanej przez Polskę niepodległości. Wstąpił do kawalerii i wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej, m.in. w walkach o Grodno i Bitwie Warszawskiej.

W czasach II RP prowadził gospodarstwo niedaleko Lidy (w należącej do Polski części Litwy), a od 1925 r. był podporucznikiem rezerwy kawalerii.

Tuż przed wybuchem II wojny światowej został zmobilizowany i wziął udział w kampanii wrześniowej jako dowódca plutonu w szwadronie kawalerii. Walczył z Niemcami m.in. pod Piotrkowem Trybunalskim, a na początku okupacji przedostał się do Warszawy i podjął działalność konspiracyjną w Tajnej Armii Polskiej, organizacji scalonej później ze Związkiem Walki Zbrojnej (na bazie ZWZ powstała Armia Krajowa).

19 września 1940 r. dał się złapać Niemcom (w kamienicy przy dzisiejszej Al. Wojska Polskiego 40 na Żoliborzu) i dwa dni później (w nocy z 21 na 22 września) trafił za druty KL Auschwitz.

To on przygotował pierwszą tajną notę (tzw. raporty Pileckiego) na temat ludobójstwa w Auschwitz. Zbierał i przekazywał na zewnątrz materiały wywiadowcze, a także zorganizował w obozie ruch oporu - Związek Organizacji Wojskowych.

Członkami zorganizowanego przez Pileckiego ruchu oporu byli m.in. działacz lewicowy, były poseł i więzień brzeski Stanisław Dubois, Jan Mosdorf (przed wojną przywódca Obozu Radykalno-Narodowego), a także artysta Xawery Dunikowski.

Wiosną 1943 r., gdy Niemcy zaczęli rozpracowywać obozową konspirację, Pilecki zdecydował się na ucieczką. W nocy z 26 na 27 kwietnia 1943 r. zdołał zbiec wraz z dwoma współwięźniami, a po pewnym czasie dotarł do Warszawy.

Służył w oddziale III Kedywu Komendy Głównej AK (m.in. jako zastępca dowódcy Brygady Informacyjno-Wywiadowczej) i pod koniec 1943 r. otrzymał awans na rotmistrza - stopień w kawalerii odpowiadający kapitanowi. W Powstaniu Warszawskim początkowo walczył jako zwykły strzelec w kompanii Warszawianka, a później dowodził jednym z oddziałów zgrupowania Chrobry II, w rejonie ulic Pańskiej i Towarowej na Ochocie. Blisko tej dowodzonej przez niego tzw. Reduty Witolda, przy ul. Siennej, mieści się obecnie siedziba Instytutu Pileckiego.

Po kapitulacji powstania Pilecki został jeńcem w oflagu VII A w Murnau, zaś po wyzwoleniu obozu dołączył do II Korpusu Polskiego. W październiku 1945 r. na osobisty rozkaz gen. Władysława Andersa wrócił do Polski i podjął działalność wywiadowczą. Zbierał informacje o sytuacji w Polsce, w tym o żołnierzach AK i II Korpusu więzionych w obozach NKWD i deportowanych do łagrów w ZSRR.

Prowadził również wywiad w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego (MBP), MON i MSZ. Nie zareagował na rozkaz Andersa polecający mu opuszczenie Polski w związku z zagrożeniem aresztowaniem. Rozważał skorzystanie z amnestii w 1947 roku, ostatecznie postanowił się jednak nie ujawniać.

8 maja 1947 roku został aresztowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa. Po śledztwie, podczas którego był przesłuchiwany przez znanego z brutalności Eugeniusza Chimczaka, został oskarżony o działalność wywiadowczą na rzecz rządu RP na emigracji, a 3 marca 1948 r. stanął przed Rejonowym Sądem Wojskowym w Warszawie.

W akcie oskarżenia zarzucano mu m.in. posługiwanie się fałszywymi dokumentami, nielegalne posiadanie broni palnej, prowadzenie działalności szpiegowskiej na rzecz Andersa oraz przygotowywanie zamachu na grupę dygnitarzy MBP. Do części zarzutów się przyznał, ale odrzucił ten dotyczący rzekomego przygotowywania zamachu, zaś działania wywiadowcze uznał za działalność informacyjną na rzecz II Korpusu.

Zarówno oskarżający go prokurator (Czesław Łapiński), jak i orzekający w jego sprawie sędzia Jan Hryckowian, byli w czasie II wojny światowej oficerami AK.

15 marca 1948 roku Witold Pilecki został skazany na karę śmierci. Prezydent Bolesław Bierut nie zgodził się na ułaskawienie. Wyrok wykonano 25 maja w więzieniu na Mokotowie przy ul. Rakowieckiej. Miejsca pochówku nigdy nie udało się ustalić. Prawdopodobnie szczątki Witolda Pileckiego spoczywają na tzw. Kwaterze na Łączce Cmentarza Powązkowskiego, ale zdaniem niektórych badaczy mogą się znajdować na terenie dawnego więzienia przy Rakowieckiej.

Do końca PRL-u wszelkie informacje o dokonaniach i losie Pileckiego podlegały cenzurze. Dopiero w 1990 r. na wniosek Naczelnej Prokuratury Wojskowej doszło do rewizji wyroku. Izba Wojskowa Sądu Najwyższego uwolniła Pileckiego i skazane z nim osoby od zarzutów, a także podkreśliła, że wyrok zapadł z naruszeniem prawa.

W styczniu 1995 r. Pilecki został odznaczony pośmiertnie Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, a w 2006 r. prezydent Lech Kaczyński nadał mu Order Orła Białego.

Rocznica stracenia Pileckiego – 25 maja – została ustanowiona przez Parlament Europejski Europejskim Dniem Bohaterów Walki z Totalitaryzmem. Pilecki jest również patronem kilkudziesięciu szkół, drużyn harcerskich oraz ulic i został upamiętniony tablicami i pomnikami. W Warszawie taki pomnik od 2017 r. znajduje się przy al. Wojska Polskiego, blisko kamienicy, w której w czasie II wojny światowej Pilecki został zatrzymany przez Niemców. (PAP)