PAP: W swojej pierwszej encyklice „Magnifica humanitas” (łac. Wspaniała ludzkość) Leon XIV podejmuje temat ochrony ludzkości w czasach sztucznej inteligencji. Czy papież widzi w tej technologii zagrożenie, czy szansę dla ludzkości?

Ks. prof. Józef Kloch: Praktycznie od pierwszych stron dokumentu papież odrzuca podział na proste kategorie: za albo przeciw. O sztucznej inteligencji mówi jak o cennym narzędziu wymagającym rozwagi i zauważa, że technologia może zostać użyta, by leczyć, łączyć i strzec wspólnego domu. Jednocześnie Leon XIV wskazuje, że AI nie jest neutralna, ponieważ przyjmuje oblicze tych, którzy programują algorytmy i dla danego chatbota wybierają elementy bazy danych.

Zdaniem papieża technika nie jest sama w sobie przeciwstawna ludzkości, a postęp jest od samego początku wpisany w nasze dzieje. Natomiast skutki używania technologii będą dobre lub złe w zależności od tego, jak my, ludzie jej używamy.

Podziel się cytatem

PAP: Przed czym przestrzega Leon XIV w dokumencie zatytułowanym „Magnifica humanitas”?

Ks. J.K.: Jednym z centralnych wątków tej encykliki, czyli papieskiego listu okólnego, jest styl postępowania szybko rozwijających się big techów, czyli największych i najbardziej wpływowych korporacji technologicznych, zwłaszcza amerykańskich. Papież mówi wprost, że dawniej to państwa odpowiadały za rozwój technologii. Dziś głównymi motorami rozwoju są podmioty prywatne. Weźmy producentów Chata GPT czy Groka - to są ponadnarodowe prywatne firmy, które dysponują ogromnymi pieniędzmi i wielkimi sztabami ludzi. Efektem ich pracy są narzędzia AI, dzięki którym zyskują siłę oddziaływania większą niż wiele rządów.

Papież pisze, że dobro wspólne, jakim jest sztuczna inteligencja, nie może pozostawać jedynie pod kontrolą big techów. Zdaniem Leona XIV grozi to stworzeniem nowej formy kolonializmu dla krajów rozwijających się, które uzależniają się od technologicznej infrastruktury kontrolowanej przez podmioty zewnętrzne. Bogata północ zawsze będzie wyprzedzać biedne południe.

Zawsze będą też osoby, które z powodu swojej sytuacji materialnej będą pozbawione pełnego dostępu do najnowocześniejszych narzędzi AI, które są płatne. Jest to forma nowego wykluczenia ubogich, kiedy narzędzia cyfrowe wzmacniają istniejące nierówności, a owoce rozwoju technologii nie są sprawiedliwie dzielone. Dlatego Leon XIV wzywa, by „rozerwać kajdany zniewoleń, które przynosi era cyfrowa”.

PAP: Czy według Leona XIV rozwój sztucznej inteligencji stanowi zagrożenie dla demokracji?

Ks. J.K.: Cała sekcja czwartego rozdziału „Magnifica humanitas” poświęcona jest zagadnieniu prawdy rozumianej jako dobro wspólne. Papież ostrzega, że to algorytmy kształtują treści, które widzimy, słyszymy bądź czytamy na naszych ekranach. Używa pojęcia bańki informacyjnej, czyli informacyjnej monokultury, która ogranicza nasz dostęp do zróżnicowanych punktów widzenia. Leon XIV wskazuje, że opinia publiczna jest kształtowana przez systemy, których przeciętny odbiorca nie rozumie i nie ma szans, by się przed nimi obronić. Wszystko to sprawia, że dostęp do rzetelnej informacji jest coraz bardziej iluzoryczny.

Zjawisko to najjaskrawiej prześledzić można przy okazji wyborów powszechnych, kiedy do sieci, zwłaszcza przed początkiem ciszy wyborczej, trafia nagle mnóstwo nieprawdziwych informacji szkalujących określonych kandydatów. Coraz częściej pojawiają się też deepfake'i, czyli wygenerowane lub zmanipulowane algorytmami obrazy z wykorzystaniem wizerunku i głosu konkretnego człowieka. To prawdziwe zagrożenie dla demokracji, która żywi się zdolnością do dialogu. Ludzie, którzy nieetycznie używają AI, naruszają fundamenty demokratycznej debaty.

PAP: Jedną z ciemnych stron rozwoju AI, która dotyka zwłaszcza młodych ludzi, jest pokusa, by rozmowy z chatbotem traktować jak prawdziwe relacje. Czy Leon XIV odniósł się w encyklice do tego zjawiska?

Ks. J.K.: Obserwuję to niepokojące zjawisko na wydziale dziennikarstwa, na którym wykładam. Nie tak dawno jeden ze studentów przyznał, że lubi sobie porozmawiać z Chatem GPT. Jego zdaniem taka rozmowa jest przyjemniejsza niż dialog z człowiekiem, ponieważ bot jest bardziej empatyczny. Przypomnę, że podobnie było z mediami społecznościowymi – z założenia miały łączyć ludzi, tworzyć społeczność. Skończyło się na tym, że niemal wszyscy i wszędzie wpatrują się w ekran smartfona, zamiast porozmawiać z kimś obok, bądź zadzwonić do kogoś.

Papież ostrzega przed takimi systemami, które świetnie symulują więzi, obecność, mówią do nas po imieniu, ale nigdy nie będą w stanie zastąpić prawdziwych relacji międzyludzkich. Ostrzega, że kiedy człowiek wycofuje się z prawdziwej wspólnoty i wybiera wirtualne formy przynależności, zaczyna w nim zanikać zdolność do empatii, do zrozumienia drugiego człowieka i do znoszenia trudności, które są naturalną częścią relacji międzyludzkich. Papież podkreśla, że rozwiązaniem nie jest odrzucenie technologii, ale ochrona ciszy, prowadzenia dialogu twarzą w twarz i rozmów przy wspólnym stole.

Leon XIV przestrzega również przed rozprzestrzeniającą się w Krzemowej Dolinie pokusą ideologii transhumanizmu, czyli dążenia do stałego ulepszania człowieka poprzez wszczepianie mu implantów i chipów, a przez to chęci ciągłego przedłużania mu życia. Papież przypomina, że pokusa nieśmiertelności, nieograniczonej sprawności, wzrostu możliwości biologicznych oraz poszerzania ich w nieskończoność jest odwieczna i zawsze prowadzi do destrukcji.

Według papieża odpowiedzią na transhumanizm jest humanizm chrześcijański – przyjęcie w pełni tego, co jest prawdziwe ludzkie. Leon XIV wzywa: przyjmijmy ograniczoność, kruchość człowieka, nie uznawajmy, że jest ona błędem, który należy skorygować za pomocą technologii.

PAP: Czy w związku z tymi zagrożeniami Leon XIV wskazuje jakieś działania?

Ks. J.K.: Papież kreśli wyraźny kierunek, którym jest wielostronne zarządzanie AI z udziałem państw, społeczeństwa obywatelskiego i ludzi nauki. Chodzi o opracowanie norm prawnych, które będą stać na straży sprawiedliwości i ograniczać wypaczoną władzę technologiczną. Papież wskazuje, że kiedy ludzie używający sztucznej inteligencji będą robić to zgodnie z normami etycznymi, wtedy nowe technologie będą służyć dobru wspólnemu, a nie wyłącznie pomnażaniu zysków.

PAP: Czy wprowadzenie takiego nadzoru nie jest idealistyczną ideą, której nie da się de facto zrealizować?

Ks. J.K.: Z całą pewnością należy próbować i papież podkreśla to z całą mocą. Mamy przykład mediów społecznościowych. Kiedy pojawiły się Facebook i Twitter, na początku była euforia. Cieszyliśmy się, że każdy może wstawić do internetu zdjęcie, film lub tekst. Nie stworzono jednak żadnych ram prawnych, a firmy kompletnie nie były zainteresowane wprowadzeniem jakichkolwiek regulacji. W efekcie w mediach społecznościowych na porządku dziennym jest hejt, obrzucanie ludzi błotem, fake newsy, filmiki deepfake'owe i bańki informacyjne. Tak wygląda rzeczywistość nieuregulowana prawnie. Unia Europejska próbuje teraz wprowadzać regulacje za pomocą „The AI Act”, musi jednak mieć narzędzia do tego, żeby wymóc na big techach podporządkowanie się przepisom.

Taka regulacja powinna być wielostronna i zakładać udział ludzi nauki, kultury, przedsiębiorców, a nawet wychowawców, pracodawców i pracowników. Wszystkie te podmioty, cała społeczność ludzka, łącznie z ruchami społecznymi, a nawet wspólnotami wiary - pisze papież - są odpowiedzialne za nadzór nad sztuczną inteligencją. A dokładniej nad potężnymi firmami, które zarządzają chatbotami.

Powtórzę: to jest trudne, jednak, jeśli organizacjom międzynarodowym i społecznym ruchom nie uda się opanować zagadnienia, będziemy mieli podobną sytuację jak z mediami społecznościowymi. Leonowi XIV nie chodzi o odebranie wolności, lecz o to, żeby ludzie mieli dostęp do prawdy i pozostali wolnymi.

PAP: Jednym z postulatów zawartym w encyklice „Magnifica humanitas” jest rozbrojenie AI. Do czego konkretnie wzywa papież?

Ks. J.K.: Leon XIV zwraca uwagę, że rozbroić AI to nie znaczy odrzucić technologię. To oznacza nie dopuścić, by technologia zapanowała nad ludzkością. Papież podkreśla też, że nie istnieją algorytmy mogące uczynić wojnę moralnie dopuszczalną. Ostrzega, że autonomiczne systemy broni mogą czynić konflikty szybszymi i bardziej bezosobowymi, co to niestety jest widoczne w praktyce na Ukrainie. Papież wzywa do tego, żeby niemożliwa była sytuacja, w której to maszyna sama decyduje o pozbawieniu człowieka życia. To stwierdzenie papieża jest bardzo istotne i mocne.

PAP: Czy ten głos został na świecie usłyszany i ma szansę, by coś zmienić?

Ks. J.K.: Encyklika odbija się szerokim echem wśród specjalistów związanych z AI. Ważne, żeby za tym papieskim głosem poszli także uczeni, politycy i wreszcie big techy. Jednak nawet jeśli wielkie koncerny nadal będą kierować się jedynie logiką maksymalizacji zysku, nie oznacza to, że jesteśmy jako społeczeństwo bezradni. Nie jesteśmy bowiem skazani na korzystanie z usług jednego big techu, który w dodatku w naszym odczuciu działa nieetycznie.

Znany jest przypadek firmy OpenAI, kiedy część pracowników ją opuściło, ponieważ nie godzili się z polityką tej firmy polegającą na wprowadzaniu na rynek kolejnych wersji nie do końca przetestowanego chatbota. Pracownicy, którzy odeszli stworzyli własne przedsiębiorstwo i chatbota Claude, a jest też wiele innych. Mając możliwość wyboru, użytkownicy narzędzi AI głosują portfelem.

Rozmawiała Iwona Żurek (PAP)