W Kościele katolickim 1 listopada obchodzona jest uroczystość Wszystkich Świętych, a 2 listopada - Dzień Zaduszny, kiedy wspomina się zmarłych wiernych. Także w Kościele ewangelickim 1 listopada jest Dniem Pamiątki Umarłych. W polskiej tradycji to czas szczególnej pamięci o tych, którzy odeszli i nawiedzania ich grobów.

Według Katechizmu Kościoła Katolickiego „ciała zmarłych powinny być traktowane z szacunkiem i miłością wypływającą z wiary i nadziei zmartwychwstania. Grzebanie zmarłych jest uczynkiem miłosierdzia względem ciała”.

W 2023 r. Watykan dopuścił przechowywanie niewielkiej części prochów zmarłego. Wskazuje na to odpowiedź watykańskiej Dykasterii Nauki Wiary przewodniczącemu Konferencji Episkopatu Włoch, metropolicie Bolonii kardynałowi Matteo Zuppiemu dot. przechowywania prochów zmarłych.

Dopuszcza ona, aby bliscy zmarłego przechowywali niewielką część jego prochów w miejscu dla niego znaczącym.

W stanowisku Watykanu zaznaczono jednak, że „jeśli rozsypanie prochów poza cmentarzem miałoby być wyrazem przekonania, że człowiek lub jego cielesność nic nie znaczy, to praktyka taka byłaby teologicznie niebezpieczna albo nawet heretycka”.

Dykasteria powtórzyła zastrzeżenie z 2016 r., że należy być czujnym na ryzyko „nieodpowiednich czy przesądnych praktyk”. Wskazano np. że nieodpowiednie może być skoncentrowanie się na szczątkach, zamiast na duszy ludzkiej, która potrzebuje modlitwy.

W krajach, gdzie przechowywanie prochów zmarłych w domach jest legalne, katolicy związani są do otrzymania na to zgody biskupa lub konferencji biskupów.

W Polsce jednak wciąż obowiązuje ustawa z 31 stycznia 1959 r., według której nie wolno przechowywać szczątków zmarłych, w tym również prochów pochodzących z kremacji poza legalnym miejscem pochówku. W związku z brakiem zmian w polskim prawie Konferencja Episkopatu Polski nie może aplikować w praktyce zmian, o których mowa w odpowiedzi watykańskiej dykasterii.

Mimo zapowiadanych od kilku lat w Polsce nowelizacji przepisów te wciąż nie zostały zmienione. Według projektu zmian, nad którymi pracuje obecnie Ministerstwo Rozwoju i Technologii, rodziny mogłyby przechowywać urny z prochami zmarłego w domu. Rozważane jest również dopuszczenie rozsypywania prochów w miejscach szczególne znaczących dla osoby zmarłej.

W kwestii kremacji obowiązuje w Kościele katolickim instrukcja Watykanu z 2016 r. „Ad resurgendum cum Christo”. Według dokumentu kremacja nie jest „sama w sobie sprzeczna z religią chrześcijańską” pod warunkiem, że wybór ten nie był podyktowany wolą „odrzucenia chrześcijańskich dogmatów, albo w duchu sekciarskim, albo też pod wpływem nienawiści wobec religii katolickiej i Kościoła”.

Wyjaśniono, że „kremacja zwłok nie dotyka duszy i nie uniemożliwia boskiej wszechmocy wskrzeszenia ciała, a więc nie zawiera obiektywnego zaprzeczenia doktryny chrześcijańskiej na temat nieśmiertelności duszy i zmartwychwstania ciała”.

Kościół jednak zaleca, aby ciała zmarłych chowane były na cmentarzu lub „w miejscu świętym”. Jak wskazano w dokumentach, sprzyja to pamięci i modlitwie za zmarłych.

„W przypadku, gdy zmarły notorycznie żądał kremacji i rozrzucenia własnych prochów w naturze, z powodów sprzecznych z wiarą chrześcijańską, należy, zgodnie z prawem, odmówić przeprowadzenia uroczystości pogrzebowych” - wskazała dykasteria.

Według prawa kościelnego, obrzędy pogrzebowe z Mszą św. i ostatnim pożegnaniem powinny być celebrowane przed kremacją. Po spopieleniu zwłok następuje obrzęd złożenia urny do grobu lub w kolumbarium na poświęconym miejscu.

Jeśli jednak nie było ostatniego pożegnania ciała na Mszy św. przed kremacją lub odbyło się ono w wąskim gronie rodziny z udziałem kapłana poza liturgią innego dnia niż złożenie urny do grobu, „wydaje się koniecznym, aby w dniu pochówku na Mszy św. pogrzebowej w kościele parafialnym była urna z prochami zmarłego” - zaznaczono w liście pasterskim Episkopatu Polski z listopada 2011 r. dot. obrzędów pogrzebowych w przypadku kremacji.

Podkreślono w nim, że „przepisy liturgiczne nie dopuszczają uroczystego wprowadzania urny do kościoła, jej okadzania i kropienia”. Przewidziane jest natomiast pokropienie grobu z odpowiednią formułą.

Zgodnie z prawem kanonicznym, wszyscy ochrzczeni mają prawo do pogrzebu kościelnego. Pozbawieni go powinni zostać jedynie notoryjni apostaci, heretycy i schizmatycy oraz jawni grzesznicy, jeżeli przed śmiercią nie dali żadnych znaków pokuty i nawrócenia.

Posługa duchownego innego wyznania podczas katolickiego pogrzebu może być dopuszczona jedynie w sytuacjach nadzwyczajnych.

W przypadku, kiedy w danej miejscowości nie ma cmentarza komunalnego, wówczas cmentarz parafialny ma obowiązek pochować wszystkich, których rodziny się zgłoszą.

Kościół katolicki traktuje cmentarz jako miejsce święte przeznaczone do grzebania i spoczynku osób zmarłych oraz modlitwy. W związku z tym każdy ma swój regulamin.

Na przykład na Cmentarzu Bródzieńskim (Bródnowskim) w Warszawie - jednej z największych nekropolii w Europie pod względem liczby pochówków, zgodnie z obowiązującymi przepisami nie wolno: spożywać alkoholu lub środków odurzających oraz przebywać na terenie cmentarza pod wpływem alkoholu lub środków odurzających, wprowadzać na teren nekropolii zwierząt, niszczyć zieleni, sadzić drzewa lub krzewy, wmurowywać ławek na alejkach komunikacyjnych pomiędzy grobami oraz podestów. Nie wolno również prowadzić działalności handlowej i reklamowej.

Także na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie nie wolno wprowadzać zwierząt. Według regulaminu nekropolii wjazd wszelkimi pojazdami na teren cmentarza jest możliwy jedynie za zgodą Zarządu Cmentarza i po wykupieniu przepustki.

„Uschnięte wieńce, kwiaty, znicze oraz zbędne elementy związane z dekoracją mogił należy składać do odpowiednio przeznaczonych na ten cel kontenerów ustawionych na terenie Cmentarza” - napisano w regulaminie.

Magdalena Gronek (PAP)