Natalia Janowiec: Śmierć bliskiej osoby w wyniku samobójstwa lub nagłego zdarzenia pozostawia wiele pytań bez odpowiedzi. Co w takiej sytuacji może stać się źródłem nadziei dla pogrążonej w żałobie rodziny?

Ks. dr hab. Witold Ostafiński, prof. UPJPII: Tragiczna śmierć nie oznacza potępienia. Rodzina, która cierpi po stracie bliskiego, nie powinna pozostawać z przekonaniem, że sam sposób jego odejścia rozstrzygnął o wieczności. Nadzieję daje nam Chrystus, który za nas umarł i zmartwychwstał. Św. Paweł przypomina, że Bóg „pragnie, by wszyscy ludzie zostali zbawieni” (1 Tm 2,4). Do tych „wszystkich” należy także człowiek, o którego wieczność się lękamy. Oddajemy go Bogu znającemu całe jego życie, czyli dobro, które czynił, zło, którego się dopuścił, oraz cierpienie, o którym być może nie potrafił nikomu powiedzieć. Zbawienie tego człowieka ma dla Boga znaczenie, bo Chrystus także za niego oddał życie. Żałoba nie przestanie przez to boleć. Taka ufność może jednak pomóc w wypowiedzeniu prostej, ufnej modlitwy: Boże, nie rozumiem tego, co się stało. Powierzam Ci kogoś, kogo kocham. Przyjmij go do siebie.

- Los człowieka po śmierci pozostaje tajemnicą. Co Kościół katolicki mówi o zbawieniu osób, które odebrały sobie życie?

- W Katechizmie Kościoła Katolickiego znajduje się słowo, które powinna usłyszeć każda rodzina dotknięta taką stratą: „Nie powinno się tracić nadziei dotyczącej wiecznego zbawienia osób, które odebrały sobie życie” (nr 2283). Katechizm zaznacza także, że Bóg może, w znany tylko sobie sposób, udzielić im zbawiennego żalu a Kościół otacza także tych zmarłych modlitwą. Samobójstwo stanowi poważne zło, bo uderza w dar życia. Sama ocena tego czynu nie pozwala jednak automatycznie przypisać pełnej winy osobie, której wolność mogło głęboko ograniczyć cierpienie. Nie można uznać, że człowiek został potępiony tylko na podstawie tego, w jaki sposób umarł, ale i nasza nadzieja nie jest zapewnieniem, że każda osoba dostąpi zbawienia. Bóg poważnie traktuje ludzką wolność, włącznie z możliwością ostatecznego odrzucenia Jego miłości. Kościół przypomina, że Bóg nikogo nie przeznacza do potępienia, a sąd nad człowiekiem należy do Chrystusa, który oddał za nas życie. Zmarłego powierzamy Jemu, ufając, że osądzi go w pełni prawdy i miłosierdzia.

- Nagła śmierć nie zawsze daje czas na spowiedź i przyjęcie sakramentów. Co w takiej sytuacji oznacza to dla nadziei na zbawienie?

- Brak spowiedzi bezpośrednio przed śmiercią nie oznacza, że człowiek umarł bez pojednania z Bogiem. Osoba żyjąca w łasce Bożej nie traci jej tylko dlatego, że śmierć nadeszła nagle i kapłan nie zdołał przybyć. Po grzechu śmiertelnym spowiedź jest zwyczajną drogą, przez którą ochrzczony pojednuje się z Bogiem. Czym innym jest świadome odrzucenie tego sakramentu, a czym innym brak możliwości skorzystania z niego. Kościół naucza, że człowiek, który popełnił grzech śmiertelny, może pojednać się z Bogiem przez żal doskonały, rodzący się z miłości do Niego ponad wszystko. Taki żal zakłada odwrócenie się od grzechu oraz postanowienie poprawy. Przebaczenie grzechów śmiertelnych jest możliwe, jeśli żal obejmuje także szczere postanowienie przystąpienia do spowiedzi, gdy tylko stanie się to możliwe. Przy czym, określenie „doskonały” odnosi się do źródła żalu, a nie do wyjątkowej siły emocji ani bezbłędnego wypowiedzenia określonej formuły.

- Ostatnie chwile życia pozostają często nieznane nawet najbliższym. Co możemy powiedzieć o możliwości zwrócenia się człowieka ku Bogu w chwili śmierci?

Podziel się cytatem

- Człowiek ukrzyżowany obok Jezusa uznaje swoją winę i mówi: „Jezu, wspomnij na mnie, gdy przyjdziesz do swego królestwa”, i otrzymuje odpowiedź: „Dziś ze Mną będziesz w raju” (Łk 23,42–43). Ten fragment Ewangelii daje nam rzeczywistą podstawę nadziei, że nawrócenie może dokonać się także w ostatniej chwili. Brak słów czy widocznego gestu nie pozwala nam rozstrzygnąć, co dokonało się w sercu umierającego. Chodzi o łaskę, która może działać u kresu ziemskiego życia, a śmierć kończy czas jej przyjmowania lub odrzucania. Te ostatnie chwile powierzamy Chrystusowi, znającemu człowieka i pragnącemu naszego zbawienia.

- Modlitwa za zmarłych jest ważną częścią życia Kościoła. Jak powierzać Bożemu Miłosierdziu tych, którzy odeszli tragicznie lub nie zdążyli pojednać się z Bogiem przed śmiercią?

- Nawet jeśli ktoś nie zdążył się wyspowiadać, mógł pojednać się z Bogiem. Zmarłego powierzamy Chrystusowi przede wszystkim podczas Eucharystii. Możemy zamówić Mszę świętą w jego intencji i w niej uczestniczyć. Można też modlić się za zmarłego własnymi słowami i podejmować w jego intencji uczynki miłosierdzia. Święta Monika, matka Augustyna, prosiła swoich synów, by pamiętali o niej przy ołtarzu Pańskim. W „Spe salvi” Benedykt XVI przypominał, że więź miłości i wzajemna pomoc nie kończą się wraz ze śmiercią. Modlitwa Kościoła wspiera oczyszczenie osób, które umarły w łasce i przyjaźni z Bogiem. Ich zbawienie jest pewne, a czyściec przygotowuje ich do pełnej radości nieba. Nasza modlitwa opiera się na miłosierdziu Chrystusa. Prosząc Boga o przebaczenie, nie musimy przedstawiać życia bliskiej osoby, jako całkowicie bezgrzesznego. Rodzina nie może też myśleć, że dzięki odpowiednio dużej liczbie modlitw może zapewnić zmarłemu zbawienie. Zbawia tylko Chrystus a modląc się, uczestniczymy w Jego miłości.

- Dla rodziców, którzy stracili dziecko w wyniku samobójstwa, jednym z najboleśniejszych pytań może być to o jego wieczność. Jaką odpowiedź może im dać Kościół i na czym mogą oprzeć swoją nadzieję?

- Powiedziałbym, że z nadzieją możecie powierzyć wasze dziecko Bogu i że jest Mu ono drogie. Tragiczna śmierć nie odbiera waszemu dziecku godności ani nie przekreśla podstaw waszej nadziei. Zaufanie Bożemu miłosierdziu nie wymaga dowodu, że w ostatniej chwili zdążyło wypowiedzieć właściwe słowa. Być może pytacie też: dlaczego Bóg nie ocalił naszego dziecka, skoro tak gorąco prosiliśmy? Nie potrafię wyjaśnić tej konkretnej śmierci. W Ewangelii Marta i Maria mówią Jezusowi, że ich brat by nie umarł, gdyby On był przy nich. Jezus ich słucha. Kiedy widzi płaczących bliskich Łazarza, sam zaczyna płakać (por. J 11,21.32–35). Z bólem, którego nie umiecie pogodzić z wiarą, również możecie przyjść do Niego. Powiedziałbym też, że nie musicie zachowywać pozornego spokoju. Łzy i nadzieja mogą istnieć razem. Kiedy brakuje wam siły do modlitwy, możecie oprzeć się na modlitwie innych. Wolno wam mówić o dziecku i trzeba zachować pamięć o całym jego życiu. Po jakimś czasie przyjdzie zrozumienie i akceptacja.

- Za samobójstwem może kryć się dramat, którego inni nie byli świadomi. Co cierpienie psychiczne i stan człowieka mówią nam o jego odpowiedzialności moralnej za odebranie sobie życia?

- Dla oceny moralnej ważne jest, ile człowiek rozumiał i na ile był wolny. Tego nie da się ustalić na podstawie samego opisu zdarzenia. O grzechu śmiertelnym można mówić tylko wtedy, gdy jednocześnie występują poważna materia, pełna świadomość i całkowita zgoda woli. Katechizm wyraźnie stwierdza, że ciężkie zaburzenia psychiczne i głęboki lęk mogą ograniczać odpowiedzialność za odebranie sobie życia. W nauczaniu ogólnym dotyczącym odpowiedzialności moralnej wskazuje, że czynniki psychiczne mogą ją zmniejszyć, a nawet całkowicie znieść (por. KKK 2282; 1735). W takiej sytuacji może nie być podstaw do przypisania człowiekowi grzechu śmiertelnego. Śmierci samobójczej nie należy więc automatycznie uznawać za w pełni świadome, dobrowolne i ostateczne odrzucenie Boga. Nie wolno nam też stawiać pośmiertnych diagnoz. Potrzebna jest powściągliwość, by uszanować tajemnicę cudzego cierpienia. Dotyczy to także odpowiedzialności za osoby żyjące. Człowiek przeżywający kryzys potrzebuje pomocy i ochrony życia, nawet gdy w danej chwili nie potrafi sam dostrzec szansy na poprawę.

- Po stracie bliskiego często powracają myśli: „Mogłem zauważyć”, „Mogłam pomóc”, „Dlaczego tego nie dostrzegłem?”. Jak pomóc osobom w żałobie uwolnić się od poczucia winy, z którym nie potrafią sobie poradzić?

Podziel się cytatem

- Tak, jedna rozmowa, nieodebrany telefon albo kłótnia potrafią wracać w myślach bez końca. Po tragedii wiele wydarzeń zaczyna przypominać ostrzeżenia, które, jak dziś sądzimy, należało wcześniej zauważyć. Z tym, że to, co dziś wygląda jak wyraźny sygnał, w tamtym czasie mogło nim jednak nie być. Silne poczucie winy samo w sobie nie świadczy o rzeczywistej odpowiedzialności za śmierć. Trzeba dobrze zrewidować, co wtedy naprawdę mogliśmy wiedzieć i zrobić. Nie rozpoznaliśmy zagrożenia, ale ten fakt nie dowodzi jeszcze zawinionego zaniedbania. Nawet najbliższa osoba nie ma dostępu do wszystkich przeżyć drugiego człowieka. Konkretne jednak przewinienie, które budzi w nas wyrzuty sumienia, można uczciwie nazwać, prosić Boga o przebaczenie i powierzyć Mu tę bolesną i trudną do rozeznania kwestię. Przyznanie się do własnego błędu nie jest równoznaczne z wzięciem na siebie winy za całą tragedię. Pomoc w spokojnym oddzieleniu faktów od oskarżeń może dać duszpasterz, psycholog albo psychoterapeuta pracujący z osobami w żałobie. Wiara nie wyklucza takiego wsparcia, a jedno i drugie może się wzajemnie uzupełniać. Troski potrzebuje także człowiek, który stracił bliską osobę.

- Samobójstwo bywa tematem przemilczanym, otoczonym lękiem i społecznym piętnem. Jak mówić o nim w rodzinie i wspólnocie parafialnej, by nie osądzać zmarłego ani jego bliskich, a jednocześnie nie umniejszać powagi tej tragedii?

- Mówmy o nim po imieniu, pamiętając, że był człowiekiem z własną historią i bliskimi. Całego jego życia nie wolno sprowadzać do okoliczności śmierci. Prywatność rodziny również należy uszanować. Nie przekazujmy szczegółów dotyczących śmierci i nie przypisujmy jej żadnemu rzekomemu niepowodzeniu. Ksiądz powinien szczególnie zważać na to, co mówi. Homilia pogrzebowa ma głosić Chrystusa zmartwychwstałego i prowadzić do modlitwy. Ambona nie jest miejscem do osądzania postępowania ani sumienia zmarłego, a także do rozliczania jego rodziny. Osieroconym nie wolno pod żadnym pozorem mówić ani nawet sugerować, że Bóg chciał samobójczej śmierci ich bliskiego lub że w ten sposób ich ukarał. Takie stwierdzenia ranią i wypaczają obraz Boga. Pamiętajmy o osobach przeżywających kryzys. Ich cierpienie trzeba potraktować poważnie i pomóc im dotrzeć do specjalistycznego wsparcia. Rodzinie pogrążonej w żałobie zaproponujmy konkretną pomoc. Podtrzymujmy kontakt również w kolejnych tygodniach po pogrzebie, kiedy wizyty i telefony stają się coraz rzadsze. Wygospodarujmy czas na odwiedziny i wysłuchajmy bliskich, jeśli będą chcieli rozmawiać. Uszanujmy także ich potrzebę milczenia.

Dziękuję za rozmowę.