Drodzy Przyjaciele!

Dobry wieczór i dziękuję za tak serdeczne przyjęcie! Gorąco pragnąłem spotkać się z wami wszystkimi, przedstawicielami świata pracy w Argentynie: pracownikami i przedsiębiorcami, członkami związków zawodowych i ruchów ludowych, wykładowcami oraz pozostałymi przedstawicielami społeczności akademickiej Papieskiego Katolickiego Uniwersytetu Argentyny. Serdecznie pozdrawiam Wielkiego Kanclerza tej uczelni, Arcybiskupa Buenos Aires, oraz Przewodniczącego Komisji Episkopatu ds. Duszpasterstwa Społecznego i dziękuję im za słowa skierowane do mnie w imieniu wszystkich tutaj obecnych. W sposób szczególny dziękuję tym, którzy podzielili się z nami swoimi świadectwami i zaprezentowali występy artystyczne, dając świadectwo wielkości Boga w swoim życiu.

Podobnie jak muzyka pomaga nam wznosić duszę ku Bogu i wykraczać poza codzienność naszego życia, tak praca zaprasza nas do współdziałania we wspaniałym i harmonijnym dziele Pana. W związku z tym św. Jan Paweł II przypominał nam, że „człowiek, stworzony na obraz Boga, przez swoją pracę uczestniczy w dziele swego Stwórcy - i na miarę swoich ludzkich możliwości poniekąd dalej je rozwija i dopełnia, postępując wciąż naprzód w odsłanianiu ukrytych w całym stworzeniu zasobów i wartości” (Enc. Laborem exercens, 25). Praca nie jest zatem narzędziem konfliktu, lecz przyczynia się do budowania rzeczywistości społecznej dzięki wkładowi wszystkich i z poszanowaniem porządku stworzenia.

Przekonanie to pozostaje aktualne, niezależnie od tego, jak bardzo zmieniają się otaczające nas okoliczności, a nawet sama struktura pracy (por. Enc. Magnifica humanitas, 150). W dzisiejszych czasach praca - rozpatrywana w jej antropologicznych podstawach i charakteryzującym ją wymiarze globalnym - staje wobec nie tylko uwarunkowań ekonomicznych, lecz także wyzwań związanych z kryzysem ekologicznym i nieodpowiedzialnym wykorzystywaniem zasobów naszej planety. Tam, gdzie panuje prawo silniejszych, praca staje się narzędziem wyzysku wszystkich uczestników świata pracy. Pracownicy są oceniani wyłącznie na podstawie swojej wydajności. Problem ten nabiera bezprecedensowej wagi w perspektywie koncepcji ekologii integralnej, sformułowanej przez Papieża Franciszka, zgodnie z którą praca przyczynia się do odpowiedzialnego gospodarowania stworzeniem, w którym rozwój techniczny powinien pozostawać w harmonii z poszanowaniem naturalnych rytmów przyrody i ograniczeń poszczególnych ekosystemów (por. Enc. Laudato si’, 11). Wskazanie to pozostaje aktualne również w obecnym czasie głębokich przemian struktury pracy, kiedy zdaje się dominować logika interesów nielicznych, a zapomina się, że „nie jest prawdziwym postępem to, co zwiększa dobrobyt jednych kosztem degradacji ekosystemów, przerzucając koszty na wspólnoty najbardziej bezbronne albo pogarszając warunki życia tych, którzy przyjdą po nas” (Enc. Magnifica humanitas, 84).

Każda praca i wszystkie komponenty świata pracy powinny zawsze odznaczać się tą podstawową cechą: pracę wykonuje człowiek, angażując w nią cały swój potencjał, a jej celem jest pełny rozwój osoby, która ją wykonuje. Dotykamy tutaj pierwszej i najbardziej fundamentalnej zasady nauki społecznej Kościoła: zasady godności osoby ludzkiej. Istota ludzka jest twórcą, ośrodkiem i celem całego życia społeczno-gospodarczego. Dlatego gospodarka powinna służyć człowiekowi, a nie człowiek gospodarce. Stwierdzenie to może wydawać się czysto teoretyczne, w rzeczywistości jednak stanowi jeden z centralnych punktów nauczania społecznego Kościoła, począwszy od mojego Poprzednika, Leona XIII. Pragnąc krzewić zgodę między stronami i przezwyciężać konflikty w świecie pracy (por. Enc. Rerum novarum, 16-17)[1], wskazywał on na potrzebę wypracowania właściwej równowagi między zasadami ekonomii, perspektywą przedsiębiorców oraz potrzebami pracowników i ich rodzin. Dlatego bezrobocie stanowi prawdziwy dramat dla człowieka, który go doświadcza. Pozbawienie człowieka pracy nie oznacza jedynie odebrania mu źródła dochodu; jest poważnym zranieniem jego godności, pozbawieniem go możliwości wnoszenia wkładu w życie społeczeństwa i skazaniem go na wykluczenie społeczne, co prowadzi do osłabienia spójności społecznej i niszczenia wspólnotowego działania ukierunkowanego na dobro wspólne.

Jak przypominał nam Papież Franciszek: „W prawdziwie rozwiniętym społeczeństwie praca jest nieodzownym wymiarem życia społecznego, ponieważ jest nie tylko sposobem zarabiania na chleb, ale także drogą rozwoju osobistego, tworzenia zdrowych relacji, wyrażania siebie, dzielenia się darami, budowania poczucia współodpowiedzialności za rozwój świata, a ostatecznie - życia jako lud” (Enc. Fratelli tutti, 162). Widzimy tutaj, jak zasada godności łączy się bezpośrednio z zasadą dobra wspólnego, rozumianego jako całokształt warunków życia społecznego, które umożliwiają zarówno wspólnotom, jak i poszczególnym ich członkom pełniejsze i łatwiejsze osiąganie własnej doskonałości. Dobro wspólne wymaga przezwyciężenia jałowego indywidualizmu i korporacyjnego utylitaryzmu oraz krzewienia kultury spotkania, w której wzrost gospodarczy przekłada się na rzeczywisty, integralny rozwój człowieka.

Ponadto z perspektywy chrześcijańskiej postrzegamy pracę jako drogę uświęcenia, ponieważ wykonując ją, wypełniamy wolę Najwyższego. Jak czytamy na pierwszych kartach Biblii: „Pan Bóg wziął zatem człowieka i umieścił go w ogrodzie Eden, aby uprawiał go i doglądał” (Rdz 2, 15). Ten biblijny nakaz stanowi podstawę zasady powszechnego przeznaczenia dóbr. Chociaż Kościół uznaje i broni prawa do własności prywatnej, prawo to jest zawsze obciążone hipoteką społeczną: ziemia i jej owoce zostały dane przez Boga na utrzymanie całej ludzkości (por. Enc. Laudato si’, 93). Nakaz „uprawiania” i „doglądania” oznacza, że nie jesteśmy absolutnymi właścicielami, lecz stróżami dziedzictwa, którym należy dzielić się sprawiedliwie i równo, przezwyciężając nierówności strukturalne prowadzące do marginalizacji najsłabszych i uwzględniając odpowiedzialność za przyszłe pokolenia. Sytuacja ta dotyka poszczególnych osób, wspólnot i narodów, a także wpływa na stosunki między państwami, podważając wzajemne zaufanie, poczucie przynależności każdego ludu do rodziny ludzkiej oraz świadomość obowiązku współpracy państw w rozwiązywaniu problemów poprzez wspólnie podejmowane decyzje. Dlatego możemy powiedzieć, że już od początków naszego istnienia na ziemi praca stanowi jeden ze sposobów, w jaki my, ludzie, współdziałamy z Bogiem w dziele doskonalenia świata.

Godność osoby ludzkiej, dobro wspólne, powszechne przeznaczenie dóbr - zasady te wskazują na nieodłączny wymiar relacyjny życia człowieka i znajdują swoje dopełnienie w zasadzie solidarności, która nie jest powierzchownym uczuciem współczucia, lecz odpowiedzialnością każdego człowieka i każdej instytucji za dobro wszystkich. W zglobalizowanej strukturze gospodarczej, skłaniającej się ku „kulturze odrzucenia”, solidarność staje się siłą zdolną do budowania takiego ładu społecznego, który pozwala na nowo określać potrzeby rynku i kształtować stosunki pracy według kryteriów sprawiedliwości oraz zgodnie z logiką wzajemności. W ten sposób talenty, w rękach tych, którzy potrafią je właściwie wykorzystać, stają się szczególnym środkiem przyczyniania się do rzeczywistego dobra wspólnego, z uwzględnieniem postępu technologicznego, ale bez pozostawiania kogokolwiek w tyle. Dla chrześcijanina oznacza to również uznanie, że to Bóg działa w nas, jeśli tylko potrafimy pokornie to przyjąć.

Nie sposób zaprzeczyć pomysłowości, z jaką ten lud podejmował pracę, przyczyniając się do dobra wspólnego i rozwijając innowacje służące społeczeństwu. Wystarczy wspomnieć choćby takie dziedziny, jak astronomia, świat rolnictwa czy medycyna, w których osiągnięcia niektórych Argentyńczyków przyczyniły się do znaczącego postępu. Pomyślmy również o cichej i ofiarnej pracy związanej z prowadzeniem domu, o godzinach bezinteresownie poświęcanych na podawanie dzieciom w ubogich dzielnicach napoju mate cocido, czy też o długich dniach pracy spędzanych na orce, uprawie ziemi i zbieraniu plonów. W tym wszystkim wyraźnie ujawnia się zasada pomocniczości, zgodnie z którą ani państwo, ani wielkie korporacje nie powinny przejmować inicjatyw i kompetencji wspólnot lokalnych oraz struktur pośrednich, lecz raczej je wspierać i umacniać. W tradycji nauczania społecznego Kościoła państwo nie powinno czynić wszystkiego samo, lecz ma za zadanie sprzyjać działalności ciał pośrednich: rodzin, władz lokalnych, grup i ruchów społecznych, zachowując przy tym swoje uprawnienia regulacyjne służące dobru wspólnemu oraz podejmując zadania, których wspólnoty niższego szczebla nie są w stanie samodzielnie wypełnić. Obecnie zasada ta, którą Papież Pius XI jako pierwszy wprowadził do nauki społecznej Kościoła (por. Enc. Quadragesimo anno, 80), stała się podstawą określającą ramy działania rządów, a także regulującą formy integracji gospodarczej między państwami. Jednocześnie ruchy ludowe, gospodarka ludowa i pracownicy sektora nieformalnego - zbieracze surowców wtórnych, rolnicy i rzemieślnicy - są żywym wyrazem tej czynnej pomocniczości, której bronił Papież Franciszek w swoich przemówieniach do uczestników spotkań ruchów ludowych. Nie oczekują oni biernie na pomoc państwa, lecz organizują się oddolnie, aby wspólnie wypracowywać rozwiązania służące swoim społecznościom. Domagając się włączenia społecznego, upominają się o owe słynne „trzy T”: ziemię, dom i pracę [hiszp. tierra, techo, trabajo], które Papież Franciszek wielokrotnie wskazywał jako wymogi sprawiedliwości społecznej.

Dlatego tak budujące jest słuchanie waszych świadectw, drodzy przyjaciele, a także dostrzeganie, jak stopniowo wzrastała w was obecność Boga. Podążając drogą pokory, uświadamiamy sobie, że nie jesteśmy samowystarczalni, że potrzebujemy innych i że tylko otwierając się na współpracę z ludźmi, którzy nas otaczają, możemy wspólnie budować lepszy świat. Podobnie jak Bóg stworzył każdego z nas jako istotę niepowtarzalną, tak też liczy na każdego z nas osobiście. Jednocześnie jednak zaprasza nas do komunii, do nawiązywania relacji z Nim i z innymi ludźmi. To jest właśnie droga do budowania zjednoczonej Argentyny, jakiej pragniemy w przyszłości, do urzeczywistniania autentycznej „przyjaźni społecznej”, o której mówi Encyklika Fratelli tutti, przyjaźni zdolnej przezwyciężać dialektyczną polaryzację i tworzyć architekturę pokoju opartą na sprawiedliwości i dialogu, zarówno na płaszczyźnie narodowej, jak i wielostronnej.

W świecie przedsiębiorczości z wielką mocą przemawia do nas życie Czcigodnego Sługi Bożego Enrique Shawa, katolickiego przedsiębiorcy, który przeżył nawrócenie, odkrywając piękno Ewangelii wyrażające się w nauce społecznej Kościoła. Ten przyszły błogosławiony, kierując się chrześcijańską wizją człowieka, „rozumiał, że przemysł nie jest jedynie mechanizmem produkcji ani narzędziem gromadzenia kapitału, lecz prawdziwą wspólnotą osób powołanych do wspólnego rozwoju” (Przesłanie do uczestników 31. Konferencji Przemysłowej Argentyny, 8 września 2025). Jego myśl, która stała się przedmiotem wnikliwych badań na tym Uniwersytecie, do którego założenia sam się przyczynił, znajduje jasny wyraz w jego własnych słowach: „Trzeba formować chrześcijańskich przedsiębiorców i kształtować ich styl życia: przyczyniać się do budowania lepszego świata, przede wszystkim poprzez działalność każdego chrześcijańskiego przedsiębiorcy w jego własnym środowisku (…). Jest to misja obejmująca religię i życie: dążenie do uświęcania się poprzez wykonywanie zawodu i do uświęcania samego zawodu” (Notas y apuntes personales, s. 58).

Przedsiębiorcy, którzy dzięki swojemu kapitałowi tworzą miejsca pracy, często ryzykują własnym majątkiem. Nie sposób bowiem tworzyć bogactwa w kraju bez osobistego zaangażowania, bez podjęcia ryzyka związanego z niepewnością przyszłości, której wskaźniki całkowicie wymykają się naszej kontroli. Jednocześnie trzeba zachować czujność, aby nie ulec niebezpieczeństwu chciwości, o której Papież Franciszek powiedział: „Jest to choroba serca, a nie portfela” (Audiencja generalna, 24 stycznia 2024)[2]. Powołanie przedsiębiorcy jest szlachetnym zadaniem, jeśli kieruje się zasadą społecznej funkcji własności i kapitału. Kiedy zysk ekonomiczny zostaje uznany za jedyne kryterium sukcesu, przedsiębiorstwo ulega dehumanizacji i przekształca się w strukturę grzechu, która rodzi wykluczenie. Przedsiębiorcy są powołani do przezwyciężania tej logiki technokratycznej poprzez etycznej inwersji, dającej pierwszeństwo zrównoważonemu rozwojowi środowiskowemu i poszanowaniu godności ludzi pracy, ze świadomością, że sukces finansowy należy mierzyć w kluczu dobra wspólnego (por. Enc. Laudato si’, 109).

Związki zawodowe i zgrupowania pracownicze mają tutaj szerokie możliwości rozwoju i działania, angażując się bardziej bezpośrednio w zapewnienie poszanowania godnych warunków pracy. „Inicjatywy, które z niej [nauki społecznej Kościoła] wyrosły, (…) w decydujący sposób przyczyniły się do poprawy ustawodawstwa dotyczącego pracy, ochrony osób najbardziej wrażliwych i promowania bardziej ludzkich warunków życia” (Enc. Magnifica humanitas, 155). Ich misja ma szczególny charakter: mają być narzędziami solidarności i spójności społecznej oraz płaszczyznami współpracy między pracownikami a przedsiębiorstwami. Z tej perspektywy związek zawodowy jest instytucją nieodzowną, gdy broni tych, których głos nie jest słyszany, i sprzeciwia się merkantylizacji siły roboczej. Aby jednak zachować ten autorytet moralny, ruch związkowy musi nieustannie kierować spojrzenie ku peryferiom egzystencjalnym, obejmując swoją działalnością pracowników zatrudnionych w niepewnych warunkach, pracujących w sektorze nieformalnym oraz wykluczonych z oficjalnego rynku pracy; powinien też budować z nimi więzi, uwzględniając głębokie przemiany zachodzące w świecie pracy.

Wyzwania związane ze sztuczną inteligencją i nieuregulowaną automatyzacją mogą zagrozić wielu miejscom pracy i stać się rzeczywistym niebezpieczeństwem dla właściwie rozumianego rozwoju człowieka. Technika musi zawsze pozostawać podporządkowana etyce; algorytm nie może zastąpić ludzkiego rozeznawania ani nieodłącznej wartości osobistej obecności i wysiłku pracownika (por. Enc. Laudato si’, 107). Władze publiczne powinny czuwać, aby do tego nie dopuścić. Co więcej, wręcz przeciwnie, „dostęp do pracy dla wszystkich musi pozostać priorytetowym celem polityki publicznej i procesów ekonomicznych oraz kryterium osądu przy ocenie ludzkiej jakości danego modelu rozwoju” (Enc. Magnifica humanitas, 154). Niezastąpione jest zaangażowanie władz publicznych w prowadzenie stabilnej polityki sprzyjającej pełnemu zatrudnieniu i inkluzywności społecznej, w ramach ładu etycznego, w którym gospodarka, rynek i państwo, działając zgodnie z zasadą pomocniczości, przyczyniają się do sprawiedliwego podziału możliwości.

Bóg wzywa nas wszystkich, abyśmy byli wrażliwi na potrzeby otaczających nas ludzi, służąc innym poprzez naszą pracę. Dostrzeganie oblicza człowieka cierpiącego na peryferiach miejskich i wiejskich stanowi klucz do zrozumienia miłości politycznej, o której mówi Encyklika Fratelli tutti. Braterstwo nie jest abstrakcyjną utopią, lecz kategorią polityczną i teologiczną, która zobowiązuje nas do postrzegania siebie nawzajem jako równych sobie, burząc mury zglobalizowanej obojętności (por. Enc. Fratelli tutti, 73). Nie unikajmy codziennego spotkania z Chrystusem w wykonywaniu naszych zwykłych obowiązków, choćby wydawały się nam banalne i pozbawione znaczenia. W oczach Boga nie ma pracy mało ważnej: wielkość dzieła nie zależy od tego, czego dokonujemy, lecz od miłości, którą wkładamy w każdy gest, każde słowo i każdą myśl.

Drodzy bracia i siostry, w obliczu głębokich przemian zachodzących w świecie pozostawiam wam jako zadanie urzeczywistnianie zasad, które dały początek nauce społecznej Kościoła: obrony godności osoby ludzkiej, krzewienia dobra wspólnego, uznawania powszechnego przeznaczenia dóbr, praktykowania rzeczywistej solidarności i odpowiedzialnej pomocniczości, aby wspólnie budować cywilizację miłości. „Pracujmy wytrwale, przywracając Boga na horyzont naszego działania, a istotę ludzką stawiając w centrum naszych wyborów” (Enc. Magnifica humanitas, 16). Tylko w ten sposób możemy mieć pewność, że na ziemi idziemy drogą, którą Bóg zamierzył dla nas w niebie. I tylko w ten sposób nasza praca będzie mogła przynosić owoce - owoce, które przetrwają aż po życie wieczne (por. J 15, 16).

Bardzo dziękuję!

[1] Dokumenty nauki społecznej Kościoła, cz. I, red. M. Radwan, L. Dyczewski, A. Stanowski, Rzym-Lublin 1987, s. 49-50.

[2] FRANCISZEK, Skąpstwo: „L’Osservatore Romano”, wyd. polskie, n. 2-3 (460)/2024, s. 33.