Inicjatywy hierarchów

Już 10 marca 1917 r. w Warszawie odbył się pierwszy od końca XVIII w. zjazd biskupów z wszystkich trzech zaborów. Pretekstem do tego spotkania, zorganizowanego przez metropolitę warszawskiego abp. Aleksandra Kakowskiego, były obchody 100-lecia biskupstwa w Warszawie. W spotkaniu uczestniczyło 14 hierarchów - 6 biskupów i 2 administratorów apostolskich z terenów dawnego Królestwa Polskiego (oprócz abp. Kakowskiego obecny był m.in. biskup płocki Antoni Nowowiejski, późniejszy męczennik), 5 biskupów z Galicji (m.in. biskup krakowski Adam Sapieha, biskup przemyski Józef Sebastian Pelczar i arcybiskup lwowski Józef Bilczewski; dwaj ostatni później kanonizowani). Z ziem zaboru pruskiego przybył jeden hierarcha - arcybiskup poznański i gnieźnieński Edmund Dalbor. Spotkanie to - choć nie byli na nim obecni wszyscy biskupi sprawujący swe funkcje na ziemiach polskich - było wyraźnym sygnałem, że Polska zaczyna funkcjonować jako jeden organizm. Uczestnicy wysłali telegram do papieża Benedykta XV z prośbą o błogosławieństwo „aby naród nasz (…) z tych ciężkich zmagań obecnych wyszedł odrodzony do nowego, pomyślniejszego życia”.

Hierarchowie w kolejnych miesiącach inicjowali też inne działania służące niepodległości. W maju 1917 r. w związku z rocznicą uchwalenia Konstytucji 3 Maja abp Kakowski zarządził modlitwy w intencji wolnej i niepodległej Ojczyzny. W liście pasterskim z 20 września 1917 r. z okazji 100. rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki pisał do wiernych: „mamy święte i nieprzedawnione prawo do niepodległości, a każdy dobry i szlachetny syn tej ziemi powinien pragnąć całym sercem, całym ukochaniem swej duszy nieść jej w ofierze wszystko, czego czas i okoliczności wymagać będą”.

W październiku 1917 r. arcybiskup obrządku ormiańskiego Józef Teodorowicz ze Lwowa, który zasiadał w izbie wyższej wiedeńskiego parlamentu, wygłosił przemówienie, w którym mówił o niepodległości Polski, za co otrzymał oficjalne upomnienie.

W ośrodkach władzy

Abp Kakowski obok konserwatywnego polityka Józefa Ostrowskiego i prezydenta Warszawy księcia Zdzisława Lubomirskiego wszedł też w skład Rady Regencyjnej powołanej we wrześniu 1917 r. przez okupacyjne władze państw centralnych. Rada nie cieszyła się popularnością w społeczeństwie, ale udało jej się stworzyć fundamenty polskiej administracji i sądownictwa, a także organizacji wojska.

W lutym 1918 r. powołała Radę Stanu Królestwa Polskiego, czyli tymczasowy parlament. W jej skład tego gremium liczącego 110 osób wchodzili również duchowni katoliccy - 6 biskupów z racji sprawowanego urzędu oraz dwaj kapłani: ks. Włodzimierz Jasiński z nominacji Rady Regencyjnej i ks. Leon Gościcki z wyboru sejmików powiatowych. Obok duchownych katolickich w Radzie Stanu zasiadało również 2 superintendentów ewangelickich i jeden rabin.

7 października, wobec spodziewanego końca wojny i kapitulacji państw centralnych, Rada Regencyjna ogłosiła deklarację niepodległości Polski. „Wielka godzina, na którą cały naród polski czekał z upragnieniem, już wybija. Zbliża się pokój, a wraz z nim ziszczenie nigdy nieprzedawnionych dążeń narodu polskiego do zupełnej niepodległości. (…) POLACY! Obecnie już losy nasze w znacznej mierze w naszych spoczywają rękach. (…) Niech zamilknie wszystko, co nas wzajemnie dzielić może, a niech zabrzmi jeden wielki głos: Polska zjednoczona niepodległa” - napisali członkowie Rady w tekście, który ukazał się jako dodatek nadzwyczajny w „Monitorze Polskim”.

11 listopada 1918 r. Rada przekazała naczelną władze wojskową zwolnionemu z niemieckiej niewoli Józefowi Piłsudskiemu.

Warto dodać, że poza Radą Regencyjną na ziemiach polskich istniały też inne ośrodki władzy, w których znaczącą rolę odegrali duchowni. W Wielkopolsce w listopadzie 1918 r ujawniła się Naczelna Rada Ludowa, której formalnym przywódcą był ks. Stanisław Adamski, wybitny kapłan, działacz spółdzielczy i członek Ligi Narodowej. Na terenie Śląska Cieszyńskiego 19 października 1918 r. powstała Rada Narodowa Śląska Cieszyńskiego, na czele której stanął również kapłan, ks. Józef Londzin.

Relacje ze Stolicą Apostolską

Już w 1867 r. papież Pius IX w czasie kanonizacji św. Jozafata Kuncewicza podarował delegacji polskiej świecę z życzeniem „Zapalcie ją w wolnej Warszawie” (świeca zapłonęła w warszawskiej archikatedrze w styczniu 1920 r.; obecnie znajduje się w Świątynie Opatrzności Bożej i 11 listopada, w Święto Niepodległości, zapala ją prezydent RP).

Zarówno papież św. Pius X, jak i jego następca Benedykt XV zajmowali stanowisko życzliwe Polsce. W nocie pokojowej Benedykta XV wystosowanej 1 sierpnia 1917 r. „do przywódców narodów walczących” papież napisał o warunkach koniecznych do uzyskania sprawiedliwego i trwałego pokoju, wspominając m.in. o sprawie polskiej - krajach „wchodzących w skład dawnego Królestwa Polskiego, którego szlachetne tradycje historyczne i poniesione cierpienia, zwłaszcza podczas obecnej wojny, muszą sprawiedliwie pogodzić sympatie narodów”.

Ojciec Święty już w kwietniu 1918 r., czyli jeszcze przed odzyskaniem niepodległości, wyprzedzając wszystkich innych, wysłał do Warszawy swojego oficjalnego przedstawiciela w randze wizytatora apostolskiego dla „Polski i Litwy” (stanowiło to nawiązanie do przedrozbiorowej tradycji). Wizytatorem tym został ks. Achille Ratti, który po odzyskaniu niepodległości przez Polskę został nuncjuszem apostolskim w Polsce (w lipcu 1919 r.). Ks. Ratti był pierwszym dyplomatą akredytowanym w Warszawie, mającym najwyższą rangę w misji dyplomatycznej. W październiku 1919 r. sakry biskupiej udzielił mu w warszawskiej katedrze abp Aleksander Kakowski.

Warto przypomnieć, że bp Ratti do czasu swojej nominacji na arcybiskupa Mediolanu pozostał w Polsce. Był jedynym obok dyplomaty włoskiego przedstawicielem obcego państwa, który nie opuścił stolicy w czasie Bitwy Warszawskiej 1920 r. W 1922 r. wybrany został na papieża i rozpoczął pontyfikat jako Pius XI.

Już 15 października, tydzień po ogłoszeniu przez Radę Regencyjną deklaracji niepodległości Polski, ale jeszcze przed formalnym zakończeniem I wojny światowej, papież Benedykt XV w formie listu do abp. Kakowskiego wystosował orędzie do narodu polskiego, które przeszło do historii, od pierwszych słów przesłania, jako „Nel grave periodo” (wł.: W trudny czasie). „Niech będą składane nieskończone dzięki Panu; jutrzenka zmartwychwstania Polski wreszcie wzeszła! Wyrażamy najgorętsze życzenia, aby jak najszybciej, przywrócona do pełnej niepodległości, zajęła ona swoje miejsce w zgromadzeniu państw i kontynuowała swoją historię jako naród cywilizowany i chrześcijański” - napisał papież. Zapowiedział też w liście, że jego adresat abp Kakowski wkrótce otrzyma godność kardynalską. Z tego listu pochodzi też słynny zwrot: „Polska zawsze wierna” („Polonia semper fidelis”)

Te Deum

Pod koniec października 1918 r. w Krakowie rozbrajano Austriaków. Miasto zostało przejęte przez Polaków. W niedzielę, 3 listopada, zabrzmiał Dzwon Zygmunta, a bp Adam Sapieha wezwał wszystkich mieszkańców na dziękczynną modlitwę do Katedry na Wawelu. Odprawił Mszę św. i zaintonował Te Deum.

W niedzielę, 17 listopada, uroczyste Te Deum wyśpiewano też w archikatedrze warszawskiej, gdzie tego dnia konsekrowano również pierwszych biskupów w niepodległej Polsce - Stanisława Galla, Henryka Przeździeckiego oraz Mariana Fulmana.

17 listopada w Warszawie odbył się też wielotysięczny pochód narodowy z udziałem 110 najróżniejszych organizacji. Na czele pochodu szli duchowni.

Dziękczynne Msze św. i modlitwy odbywały się w katedrach i kościołach na terenie całego kraju w ciągu kolejnych miesięcy, co wiązało się m.in. z faktem, że proces kształtowania się granic młodego państwa wciąż trwał.

Zaangażowanie patriotyczne i polityczne duchownych

Duchowni angażowali się niemal we wszystkie ruchy społeczne i polityczne, z wyjątkiem skrajnie lewicowych. Służyli jako kapelani we wszystkich polskich formacjach wojskowych. Duża część duchowieństwa brała udział w Powstaniu Wielkopolskim. Byli kapelanami, sanitariuszami, działali w łączności. Duchowni byli też aktywni na polu dyplomatycznym, jak np. ks. Ferdynand Machay, orędownik polskości Spisza i Orawy, dzięki któremu doszło do spotkania delegacji górali z prezydentem Wilsonem w Paryżu. Angażowali się w plebiscyty.

Nic dziwnego, że liczne grono księży znalazło się też w pierwszym Sejmie Ustawodawczym, wyłonionym po wyborach w styczniu 1919 r. W ławach poselskich zasiadać mogło nawet ok. 40 duchownych. Był wśród nich katolicki metropolita lwowski obrządku ormiańsko abp Józef Teodorowicz, a także takie postaci jak ks. Stanisław Adamski, ks. Zygmunt Kaczyński, ks. Wacław Bliziński, ks. Józef Londzin, ks. Kazimierz Lutosławski (współtwórca polskiego harcerstwa), ks. Marceli Nowakowski czy ks. Eugeniusz Okoń (związany z lewicą). W ciągu kolejnych lat niepodległości duchowni stopniowo wycofywali się jednak z bezpośredniego zaangażowania w politykę, w odpowiedzi na nauczanie papieża Piusa XI.

Konferencja Episkopatu Polski

Pierwsze posiedzenie episkopatu w wolnej Polsce odbywało się w Warszawie od 10 do 12 grudnia 1918 r. Przewodził mu ks. prał. Achille Ratti, ówczesny wizytator apostolski. Przybyło 5 arcybiskupów i 20 biskupów z całego kraju. Nieobecni byli hierarchowie z Wielkopolski - był to czas napięć w przededniu wybuchu Powstania Wielkopolskiego.

Drugie spotkanie polskich biskupów odbywało się od 12 do 14 marca 1919 r., również w Warszawie i również pod przewodnictwem ks. prał. Achille Ratiiego. Tym razem jednak obecny był już prymas Polski abp Edmund Dalbor. Postanowiono wówczas, że to on zwoła kolejne zebranie - u grobu św. Wojciecha.

Odbywało się ono od 26 do 30 sierpnia 1919 r. w Gnieźnie pod przewodnictwem prymasa Dalbora i z udziałem tylko biskupów diecezjalnych. Uchwalono wówczas „Regulamin Zjazdu Biskupów Polskich”, czyli regulamin zebrań plenarnych. Ks. Ratii, mianowany już wówczas nuncjuszem apostolskim w Polsce, nie uczestniczył w zebraniu. Spotkał się z biskupami 29 sierpnia w Gnieźnie i przekazał telegram ze Stolicy Apostolskiej, w którym sekretarz stanu kard. Pietro Gasparri przesłał życzenia od Benedykta XV „z powodu pierwszego zjazdu czcigodnego episkopatu polskiego u grobu świętego arcybiskupa i apostoła”.

Dodajmy, że konferencje episkopatu jako instytucje zdefiniowane w prawie kościelnym istnieją dopiero od czasów Soboru Watykańskiego II. Funkcjonowały już jednak w praktyce jako zjazdy biskupów danego kraju, organizowane w celu koordynacji działań. Od 1919 r. konferencje biskupów polskich były jednym z najaktywniejszych takich gremiów.

Na podstawie m.in. Paweł Skibiński, „Polska 1918”, Warszawa, 2018 r.