Bulla papieża Piusa XI Vixdum Poloniae unitas, wydana 28 października 1925 r., a wprowadzona w życie 11 listopada tegoż roku ustaliła nową organizację terytorialną Kościoła rzymskokatolickiego i greckokatolickiego w Polsce po I wojnie światowej. Potrzeba reorganizacji struktury terytorialnej Kościoła wynikała z sytuacji pozaborowej oraz z faktu odzyskania przez Polskę niepodległości.

Potrzeba nowego początku

W okresie zaborów podział terytorialny Kościoła rzymskokatolickiego na jednostki wyższego rzędu, takie jak metropolie i diecezje, oraz niższego rzędu, jak dekanaty i parafie, uzależniony był od decyzji rządów państw zaborczych.

Przykładowo na obszarze zaboru rosyjskiego władze carskie dążyły do całkowitej unifikacji Królestwa Polskiego z cesarstwem rosyjskim. Ukazem z 1866 r. zreformowano administrację kraju na wzór rosyjski. Przepisy prawne o „Urządzeniu świeckiego duchowieństwa rzymsko-katolickiego w Królestwie Polskim” ustanawiały jeden dekanat na powiat. Dziekani przed objęciem stanowiska zatwierdzani byli przez Komisję Rządową Spraw Wewnętrznych i Duchownych. Podział na diecezje i dekanaty został dostosowany do podziału administracyjnego Królestwa Polskiego na gubernie i powiaty.

Zamknięcie granic dekanatów w ramach powiatów w Królestwie Polskim zredukowało ich liczbę prawie o połowę. W ten sposób sieć dekanalna została niekorzystnie przebudowana. Były dekanaty z zaledwie trzema parafiami, ale były też dekanaty z liczbą ponad trzydziestu parafii. Takie dysproporcje nie służyły pracy duszpasterskiej.

Prace nad reorganizacją struktury Kościoła rzymskokatolickiego zapoczątkowane zostały już w drugiej połowie 1919 r. Zmierzały one do przebudowy sieci prowincji kościelnych oraz diecezji z powodu znacznego ich zróżnicowania zarówno pod względem wielkości obszaru, liczby wiernych, jak i liczby parafii. Prace te nabrały realnych kształtów po ustaleniu granic Polski w 1921 r. Na skutek długich dyskusji, licznych poprawek i uzupełnień przeciągnęły się aż do połowy 1925 r. W ich toku wysuwane były różne postulaty dotyczące zarówno reorganizacji prowincji kościelnych, jak i zmian granic diecezji.

Zmiany, zmiany

Nowy podział terytorialny Kościoła został przedstawiony w artykule 9. konkordatu polskiego podpisanego 10 lutego 1925 r., parę miesięcy przed wydaniem bulli Vixdum Poloniae unitas. W konkordacie tym szczegółowo wyliczono prowincje kościelne (metropolie), archidiecezje i diecezje wszystkich trzech obrządków: rzymskiego, greckiego i ormiańskiego. Zwiększono liczbę metropolii, archidiecezji i diecezji obrządku rzymskokatolickiego, a metropolie i diecezje greckokatolickie oraz metropolię ormiańską pozostawiono bez zmian. Nowe rozgraniczenie diecezji łacińskich miało zostać przeprowadzone przez Stolicę Apostolską po 3 miesiącach od wejścia w życie konkordatu, o czym mówił jego artykuł 26. Artykuł ten ustalał także zasadę, zgodnie z którą granice prowincji i diecezji miały odpowiadać granicom państwa polskiego, a żadna część jego terytorium nie mogła być podporządkowana biskupowi, którego siedziba znajdowała się poza granicami państwa. A zatem administracja kościelna miała nie przekraczać granic państwa ani też żadna jednostka Kościoła nie mogła być podporządkowana duchownemu, którego siedziba znajdowałaby się poza granicami kraju.

Przy opracowywaniu projektu nowego rozgraniczenia metropolii i diecezji Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce, określono warunki, które należało wziąć pod uwagę przy ustalaniu nowych granic kościelnych. Jeden z nich stanowił, że diecezja powinna liczyć od 600 tys. do 1 mln wiernych, aby w ten sposób zapobiec tworzeniu nadmiernej administracji. Diecezje miały obejmować obszar jednego województwa lub jego część. Nie można było rozciągać jednej diecezji na kilka województw. Ponadto stolica biskupia danej diecezji miała być położona centralnie, aby wiernym łatwiej było dotrzeć do swojego ordynariusza. Z kolei na terenach mieszanych pod względem narodowościowym i wyznaniowym liczba biskupstw łacińskich nie mogła być niższa od liczby biskupstw akatolickich, a w mieście, w którym swoją siedzibę posiadał ordynariusz unicki, swoją siedzibę miał mieć również ordynariusz łaciński.

Naczelną zasadą było zacieranie granic zaborowych.

Nowy porządek

Ostatecznego ustalenia nowych granic administracji kościelnej miała dokonać Stolica Apostolska w porozumieniu z polskim rządem.

Wymienione w artykule 9. konkordatu z lutego 1925 r. metropolie, archidiecezje i diecezje, które wchodziły w skład nowej powojennej struktury terytorialnej Kościoła w Polsce, zostały powtórzone w późniejszej bulli cyrkumskrypcyjnej Vixdum Poloniae unitas z 28 października 1925 r. Zgodnie z jej założeniami obrządek łaciński składał się z pięciu prowincji kościelnych (metropolii), a każda z prowincji obejmowała archidiecezję i od dwóch do kilku diecezji:

I tak: Prowincja gnieźnieńsko-poznańska składała się z archidiecezji gnieźnieńsko-poznańskiej oraz dwóch diecezji: chełmińskiej i włocławskiej; Prowincja warszawska składała się z archidiecezji warszawskiej oraz pięciu diecezji: płockiej, sandomierskiej, lubelskiej, łódzkiej, siedleckiej, czyli podlaskiej; Prowincja wileńska składała się z archidiecezji wileńskiej oraz dwóch diecezji: łomżyńskiej i pińskiej; Prowincja lwowska składała się z archidiecezji lwowskiej oraz dwóch diecezji: przemyskiej i łódzkiej; Prowincja krakowska składała się z archidiecezji krakowskiej oraz czterech diecezji: tarnowskiej, kieleckiej, częstochowskiej i śląskiej.

Na mocy konkordatu i bulli papieskiej utworzone zostały dwie nowe metropolie: wileńska i krakowska oraz cztery nowe diecezje: w Katowicach (zwana śląską, czyli katowicka), Częstochowie, Łomży i Pińsku. Dla obrządku greckokatolickiego utrzymano jedną metropolię – lwowską.

Nowy podział terytorialny Kościoła stwarzał lepsze warunki do pracy duszpasterskiej. Wzrosła też liczba nowych dekanatów i parafii. Dynamicznie rozwijały się różne formy duszpasterstwa parafialnego. Wraz z odbudową struktur kościelnych w stosunkowo krótkim czasie odrodziło się także życie duszpasterskie.

Autorka jest doktorem nauk humanistycznych w zakresie historii, pracownikiem Ośrodka Badań nad Geografią Historyczną Kościoła w Polsce Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II.