Pamiętamy – zwłaszcza my, starsi, którzy uczyliśmy się Bożych przykazań w dzieciństwie – słowa, które poprzedzały wszystkie przykazania: „Ja jestem Pan, twój Bóg, który cię wywiódł z ziemi egipskiej, z domu niewoli” (Wj 20, 2; Pwt 5, 6). Bóg przedstawia siebie jako Wyzwoliciela ludu wybranego z niewoli egipskiej. I daje ludowi przykazania jako jedno fundamentalne prawo, które ma mu pomagać żyć jako ludowi wolnemu. Wszystkie przykazania stanowią jedno prawo, bo ich źródłem jest jeden i ten sam Bóg. Jak przypomina katechizm: „Dekalog stanowi organiczną jedność, w której każde jego «słowo», czyli «przykazanie», odsyła do całości. Przekroczenie jednego przykazania jest naruszeniem całego Prawa” (KKK 2079).

Potwierdza to apostoł Jakub: „Choćby ktoś przestrzegał całego Prawa, a przestąpiłby jedno tylko przykazanie, ponosi winę za wszystkie. Ten bowiem, który powiedział: Nie cudzołóż!, powiedział także: Nie zabijaj! Jeżeli więc nie popełniasz cudzołóstwa, jednak dopuszczasz się zabójstwa, jesteś przestępcą wobec Prawa” (Jk 2, 10-11). Lekceważenie bowiem choć jednego przykazania zawsze jest odrzuceniem Boga, który troszczy się o nas. W całości zawarta jest troska Boga o człowieka. Dlatego papież Benedykt XVI przestrzegał, aby na drodze wiary nie popaść w często spotykaną dziś mentalność traktowania prawa Bożego jako supermarketu, gdzie z półek wybiera się tylko te prawdy, które religijnym konsumentom przypadają do gustu.

Patrzymy na prawo przykazań jako Boży dar dla człowieka na jego drodze ku Bogu. Pomaga nam bowiem uporządkować życie i pionizować je w walce z grzechem. Spróbujmy spojrzeć w drugą stronę: co „10 słów” mówi nam o Bogu? Jaki obraz Boga możemy z nich wywnioskować? W swym życiu, gdy kogoś znam i mu ufam, łatwiej przychodzi mi go zrozumieć i aktywnie przyjąć rady, których udziela mi dla mojego dobra. Poznanie Boga zatem to pierwszy krok do miłosnej odpowiedzi na dar Jego prawa.

Bóg złośliwy?

Boże prawo nie polega na wydawaniu arbitralnych poleceń: „zrób to” i „nie rób tamtego”, po to, aby utrudniać nam życie. To prawda, że jest to próba naszej moralności, ale to jest cel drugorzędny. Pierwszorzędnym celem jest ułatwienie naszej relacji z Bogiem. Bóg nie jest złośliwy, nie ustanowił przykazań po to, aby stanowiły one przeszkodę na naszej życiowej drodze. Nie rzuca nam kłód pod nogi i nie straszy nas bez powodu swoim gniewem.

Przeciwnie – to wyraz Jego uprzedzającej, nieskończonej miłości do każdego człowieka. A zatem nie tylko do ochrzczonych, ale do wszystkich ludzi bez wyjątku. Swoje prawo ogłosił formalnie Mojżeszowi, ale faktycznie wpisał je w konstrukcję naszej ludzkiej wrażliwości i dał możliwość odczytania go naszym rozumem.

Mądrość Boża

Przykazania nie działają automatycznie, nie są jak odruchy ciała, które się pojawiają, gdy nadchodzi zagrożenie. Potwierdza to nasze życiowe doświadczenie. Oto kupiłeś właśnie nowy sprzęt gospodarstwa domowego. Jest bardzo nowoczesny i nie wiesz, jak go użytkować. Co robisz? Czytasz dokładnie instrukcję dołączoną do urządzenia lub szukasz jej w internecie. Czy jednak samo odczytanie instrukcji wystarczy, aby ten sprzęt użytkować bezpiecznie, zgodnie z jego przeznaczeniem, i chronić go przed awarią? Zakładamy, że jego konstruktor, ten, który go zaprojektował, wie lepiej, jak powinno się go używać, aby był bezpieczny i trwały.

Podobnie jest z przykazaniami. Trzeba je poznać, medytować, by odkrywać zawarty w nich zamysł Bożej mądrości. Gdy człowiek został stworzony, odznaczał się harmonią współdziałania duszy i ciała, w której w sposób naturalny ciało było podporządkowane duszy, a ta Bogu – zgodnie z hierarchią nadaną przez Stwórcę. Po grzechu konieczna była pomoc Boża, aby walczyć z nieporządkiem, który wkradł się w tę stworzoną harmonię. W darze przykazań możemy odkryć mądrość Bożą.

Bóg Miłosierny nie opuszcza nigdy człowieka

Jaki byłby świat, gdyby wszyscy przestrzegali Bożych przykazań? Możemy puścić wodze fantazji i zobaczyć: świat bez wojen, więzienia puste, nikt nie cierpiałby na chore ambicje, nie byłoby rozbitych rodzin, problemu alkoholizmu, narkomanii. Grzech pierworodny sprawił, że nie znamy na tym świecie życia w takich warunkach. Ale zarówno pojedynczy człowiek, jak i cała ludzkość, gdy kierują się prawem przykazań, doświadczają szczęścia już tu, na ziemi. Dając przykazania, Bóg okazał swoje miłosierdzie. Nie pozostawił człowieka w ciemności grzechu, lecz dał mu znaki, które pozwalają zachować właściwy kierunek pielgrzymki przez ziemię.

Bóg święty – i wy świętymi bądźcie

Bóg powiedział też do Mojżesza: „Bądźcie świętymi, bo Ja jestem święty, Pan, Bóg wasz!” (Kpł 19, 2). Bóg jest miłością, a Jego świętość to doskonałość miłości. Gdy wzywa nas, byśmy byli świętymi jak On, to zachęca nas, byśmy doskonalili się w miłości. Najpierw przez wypełnianie przykazań, w których mówi do nas: „Jeśli mnie kochasz, powinieneś to czynić”. Później dodaje: „Jeśli mnie kochasz więcej, mógłbyś czynić to”, i wskazuje na rady ewangeliczne. Oczywiście, inaczej mają je realizować ludzie powołani do wyłącznej służby Bogu, inaczej ci, którzy żyją w świecie. Wszędzie dobrowolne ubóstwo, piękna czystość i doskonałe posłuszeństwo są solą czyniącą miłość zawsze świeżą i owocną. Wszystko dla naszego dobra! Wszystkim nam bez wyjątku potrzebne jest uwolnienie się od przywiązania do dóbr tego świata, zachowanie umiaru w pragnieniach, wspaniałomyślne dzielenie się. I dziękowanie Panu Bogu za wszystko, czym nas obdarzył. I umacnianie się w ten sposób w naszym powołaniu do świętości.

Wierny Bóg Przymierza

Bóg nie wycofuje się ze swoich obietnic, nie cofa raz danych darów. Zawarł to w przymierzu z Mojżeszem, a dopełnił w Przymierzu zawartym przez posłanego swego Jedynego Syna. Dlatego przykazania nabierają pełnego znaczenia w ramach Przymierza. Tylko w tym Przymierzu moralne działanie człowieka osiąga swój pełny sens i zbawczą skuteczność. Ono nam uświadamia, co mówi psalmista: „Wiedzcie, że Pan jest Bogiem: On sam nas stworzył, my Jego własnością, jesteśmy Jego ludem, owcami z Jego pastwiska” (Ps 100, 3). W praktyce oznacza to pierwszeństwo Boga, a dopiero potem zachowanie Jego przykazań. Tak wyrażamy prawdę o tym, że należymy do Boga, nasze zachowywanie przykazań zaś jest odpowiedzią Bogu, który pierwszy wychodzi do nas ze swoją miłością. Życie moralne chrześcijanina jest zatem „wyrazem wdzięczności, hołdem składanym Bogu i dziękczynieniem. Jest współdziałaniem z zamysłem, który Bóg przeprowadza w historii” (KKK 2062).

Czy można zredukować życie chrześcijańskie do unikania grzechu? To tylko jedna strona, oczywiście, bardzo potrzebna. Ale jeśli ograniczymy się tylko do niej, to nasze życie wiary będzie postrzegane jako szereg zakazów, które Bóg nam narzuca. Jaki wtedy otrzymamy obraz Boga?!

Ale istnieje jeszcze drugi, pozytywny aspekt: miłość do Boga i bliźniego. W postawie i konkrecie życia. Dla żony kochający mąż to ten, który codziennie mówi jej miłe słówka, ale też kupi jej kwiaty i dzieli z nią domowe obowiązki. My wszyscy: kiedy, ze względu na miłość do Chrystusa łagodzimy udręki drugiego człowieka, oddajemy cześć samemu Bogu.

Autor jest dogmatykiem i duszpasterzem, profesorem nadzwyczajnym na Wydziale Teologii KUL, redaktorem naczelnym Teologii w Polsce, a od lat moderatorem kręgów Domowego Kościoła.

Kolejny artykuł poświęcony Dekalogowi w numerze z datą 22 marca