Abp prof. dr hab. Stanisław Wojciech Wielgus urodził się 23 kwietnia 1939 r. w Wierzchowiskach k. Janowa Lubelskiego w wielodzietnej rodzinie. Uczęszczał do szkoły podstawowej w Wierzchowiskach, a następnie do Ogólnokształcącego Liceum Biskupiego w Lublinie, które ukończył w 1956 r. Ponieważ władze komunistyczne pozbawiły szkołę praw państwowych, maturę uzyskał w 1957 r. w Liceum Korespondencyjnym w Lublinie już jako alumn Wyższego Seminarium Duchownego. Studia na Wydziale Teologicznym KUL-u ukończył w 1962 r., otrzymując 10 czerwca tegoż roku święcenia kapłańskie z rąk bp. Piotra Kałwy. Pracę magisterską z historii Kościoła poświęconą Stanisławowi Jackowi Święcickiemu, biskupowi chełmskiemu, pisaną pod kierunkiem ks. prof. Mieczysława Żywczyńskiego, obronił w 1964 r.
Bezpośrednio po święceniach pracował jako wikariusz w parafii pw. św. Tomasza Apostoła w Zamościu, w latach 1963-65 jako wikariusz i prefekt młodzieży w parafii św. Pawła w Lublinie. W 1965 r. został skierowany na studia filozoficzne na KUL-u, które ukończył uzyskując w 1968 r. magisterium z filozofii, na podstawie pracy „Edycja kwestii wstępnych do »Disputata in veterem artem« według Benedykta Hessego”, napisanej pod kierunkiem ks. prof. Mariana Kurdziałka. W latach 1968-69 pracował jako wikariusz i prefekt młodzieży w parafii pw. św. Mikołaja w Hrubieszowie.
W 1969 r. został zatrudniony jako pracownik Międzywydziałowego Zakładu Historii Kultury w Średniowieczu. Rozprawę doktorską pt. „Quaestiones Nicolai Peripatetici (editio critica)”, pisaną pod kierunkiem ks. prof. M. Kurdziałka. obronił w 1972 r. W latach 1973-75 i 1978 jako stypendysta Fundacji im. Aleksandra Humboldta prowadził badania naukowe w Martin Grabmann-Institut przy Uniwersytecie Monachijskim, przygotowując rozprawę habilitacyjną na temat „Benedykta Hessego »Quaestiones super octo libros Physicorum Aristotelis«”, na podstawie której w 1980 r. uzyskał stopień naukowy doktora habilitowanego filozofii. W 1989 r. uzyskał tytuł naukowy profesora, zaś trzy lata później otrzymał nominację na stanowisko profesora zwyczajnego.
Przez rok był prorektorem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, następnie przez trzy kadencje (1989-98) rektorem tej uczelni. Unormował status prawny KUL-u i doprowadził uczelnię do stabilizacji ekonomicznej. W czasie, gdy pełnił funkcję rektora, znacząco wzrosła liczba studentów, uczelnia zaś nawiązała stałą współpracę z uniwersytetami na świecie i rozpoczęła wymianę studentów.
24 maja 1999 r. Jan Paweł II mianował go biskupem płockim. Konsekracja i uroczysty ingres do katedry płockiej odbyły się 1 sierpnia 1999 r. Jego zawołanie biskupie brzmi „Aeterne Sapientiae et Caritati” (Odwiecznej Mądrości i Miłości). Podczas siedmioletniego pasterzowania w diecezji płockiej powołał do istnienia m.in. Biskupie Dzieła Charytatywne Roku Jubileuszowego oraz Biskupie Dzieła Charytatywne Roku Eucharystii. Z jego inicjatywy zapoczątkowano także dzieło „Katechizmu Płockiego”, tj. jednolity systematyczny wykład prawd wiary we wszystkich parafiach diecezji na podstawie Katechizmu Kościoła Katolickiego. Ten nowatorski projekt zyskał uznanie Stolicy Apostolskiej, potwierdzone specjalnym listem abp. Leonardo Sandriego, substytuta Sekretariatu Stanu. Bp Wielgus dał się poznać również jako doskonały administrator. Dzięki jego staraniom diecezja po kilkudziesięciu latach odzyskała m.in. dawne Opactwo Benedyktyńskie w Płocku, zagarnięte przez władze komunistyczne po II wojnie światowej.
6 grudnia 2006 r. Papież Benedykt XVI mianował go arcybiskupem metropolitą warszawskim.
Jest członkiem dziesięciu zagranicznych i polskich towarzystw naukowych. Jest redaktorem naczelnym pisma „Acta Mediaevalia” oraz współredaktorem „Studiów Mediewistycznych”. Opublikował kilkanaście książek i ponad 400 artykułów. Wydał kilka tomów swoich przemówień rektorskich oraz kazań i przemówień biskupich. Jest promotorem 19 prac doktorskich i ok. 80 prac magisterskich.
Był kierownikiem Katedry Historii Filozofii w Polsce, kierownikiem Międzywydziałowego Zakładu Historii Kultury w Średniowieczu KUL-u, oraz Międzywydziałowego Zakładu Leksykograficznego KUL-u, opracowującego „Encyklopedię Katolicką” i honorowym przewodniczącym Fundacji Rektorów Polskich. Jest członkiem Zespołu do Spraw Etyki w Nauce Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, przewodniczącym Rady Naukowej Konferencji Episkopatu Polski, członkiem Rady Stałej Konferencji Episkopatu Polski oraz współprzewodniczącym Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu.