Przed prawie 500 laty, u samego korzenia reformacji, doszło do straszliwego w skutkach sporu na temat usprawiedliwienia, jego rozumienia i istoty. Odmienne pojmowanie aktu usprawiedliwienia grzesznika przez luteranów i katolików legło u podstaw bolesnego rozdarcia Chrystusowego Kościoła. Marcin Luter do tego stopnia zaakcentował ważność usprawiedliwienia, iż uczynił z niego "kryterium zasadnicze": artykuł wiary decydujący o tym, czy Kościół trwa, czy upada (articulus stantis et cadentis Ecclesiae). 31 października 1999 r. doszło do podpisania w Augsburgu " Wspólnej Deklaracji luterańsko-katolickiej o usprawiedliwieniu", stanowiącej najważniejszy dokument trwającego od ponad trzydziestu lat intensywnego luterańsko-rzymskokatolickiego dialogu. Wybór tego niemieckiego miasta nie jest przypadkowy. Augsburg stanowił jedną z głównych kolebek luteranizmu. Tam bowiem w 1530 r. uchwalono "Konfesję Augsburską" (Confessio Augustana) - podstawową księgę wyznaniową tego Kościoła. Podpisanie "Wspólnej Deklaracji luterańsko-katolickiej" to milowy krok na drodze poszukiwania jedności wszystkich chrześcijan. " Wspólna Deklaracja" jest największym, jak dotychczas, osiągnięciem dialogu Kościoła rzymskokatolickiego z jakimkolwiek wyznaniem. Łaska Chrystusa została nam dana. Uzyskany konsensus to epokowe wydarzenie na drodze luterańsko-katolickiej ekumenii, więcej nawet - jest to krok do widzialnej jedności Kościoła. Trzeba wyraźnie stwierdzić, że zarówno ten dokument, jak i cały współczesny ruch ekumeniczny jest wielkim darem Ducha dla Kościoła. Temu przekonaniu dają wyraz również autorzy "Wspólnej Deklaracji", gdy wzywają Parakleta: " Prosimy Ducha Świętego, aby prowadził nas do tej widzialnej jedności, która jest wolą Chrystusa" (WD 44). Stanowisko teologii katolickiej ujmuje usprawiedliwienie jako działanie Boże, które grzesznego człowieka czyni sprawiedliwym, a także - samą, zachodzącą pod wpływem Bożym, zmianę w człowieku, wskutek czego dokonuje się jego uświęcenie. Opisując zbawcze działanie Boże w akcie usprawiedliwienia, wskazuje się na Jezusa Chrystusa jako Tego, który wychodzi naprzeciw człowiekowi i darmo gładzi jego grzech. Usprawiedliwienie dla katolików oznacza łaskę otrzymywaną w sakramencie (chrztu czy spowiedzi) i zmieniającą w sposób bytowy grzesznika w nowe stworzenie. Jednakże pozostaje w nas skłonność do grzechu (pożądliwość), która sama w sobie nie jest grzechem, dopóki na nią nie przyzwolimy. Stanowisko luterańskie oddają nam najlepiej słowa ojca reformacji, który w swoim poszukiwaniu łaskawego Boga nauczał, że "być usprawiedliwionym - znaczy przyjąć przez wiarę odpuszczenie grzechów, zostać pojednanym z Bogiem i obdarowanym pokojem". Luter ujmował usprawiedliwienie jako sola fide i sola gratia (sama wiara i sama łaska) - co znaczyło, że do usprawiedliwienia prowadzi tylko wiara i łaska, nie zaś uczynki. Teologowie katoliccy przeciwstawiali się temu poglądowi, głosząc, iż warunkiem usprawiedliwienia jest nie tylko wiara, lecz także wypływające z niej "uczynki", tj. nadzieja, miłość, żal, pokuta, bojaźń Boża, zachowanie przykazań. Luter natomiast, akcentując dogłębne skażenie natury przez grzech pierworodny oraz widząc w pożądliwości samą istotę grzechu, traktował usprawiedliwienie nie jako całkowite oczyszczenie i odrodzenie człowieka przez łaskę Bożą, ale jako niepoliczenie człowiekowi jego grzechów przez łaskawego Boga, czyli uznanie go przez Boga za świętego, mimo że z powodu pożądliwości pozostaje nędznym grzesznikiem (simul iustus et peccator - sprawiedliwy i zarazem grzesznik). Kościół rzymskokatolicki krytykował takie ujęcie usprawiedliwienia za jego czysto zewnętrzny, jurydyczny charakter, nie uwzględniający przemiany życia człowieka i głosił, że usprawiedliwienie jest prawdziwym uświęceniem i odnowieniem wnętrza człowieka, także dzięki jego otwarciu i współpracy ze zbawiającym Bogiem. Współczesny ekumeniczny dialog luterańsko-katolicki po Soborze Watykańskim II, dzięki impulsom z dziedziny biblistyki, historii teologii i dogmatów, a zwłaszcza ożywczemu działaniu Ducha Świętego, spowodował niesłychane zbliżenie stanowisk w odniesieniu do nauki o usprawiedliwieniu. "Deklaracja", nie kwestionując ważności rozstrzygnięć doktrynalnych z XVI w. i nie znosząc potępień kościelnych, jakie padały wówczas po obu stronach, prezentuje obecnie zasadniczą zgodność między Kościołem ewangelicko-luterańskim a rzymskokatolickim na temat nauki o usprawiedliwieniu i ogłasza ówczesne potępienia doktrynalne za nie odnoszące się do dzisiejszego partnera (por. WD 13). Mimo że "Wspólna Deklaracja" wyraźnie zaznacza brak zgodności co do wszystkich prawd w zakresie nauki o usprawiedliwieniu, to jednak zwięźle ukazuje to, co strona luterańska i katolicka mogą wspólnie powiedzieć na temat usprawiedliwienia. "Bóg posłał na świat swojego Syna dla zbawienia grzeszników. Inkarnacja, śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa są podstawą i warunkiem usprawiedliwienia (...). Chrystus sam jest naszą sprawiedliwością, która staje się naszym udziałem z woli Ojca przez Ducha Świętego. Wspólnie wyznajemy: "Tylko z łaski i w wierze w zbawcze działanie Chrystusa, a nie na podstawie naszych zasług zostajemy przyjęci przez Boga i otrzymujemy Ducha Świętego, który odnawia nasze serca, uzdalnia nas i wzywa do dobrych uczynków´" (WD 15). Dokument ten, mocno podkreślając darmowość odkupienia i wykluczając przypisywanie jakiegokolwiek zbawczego znaczenia ludzkim zasługom (por. Rz 3, 24, 28; Ga 2, 16), głosi jednak, iż usprawiedliwiająca wiara "jest czynna w miłości; dlatego chrześcijanin nie może i nie powinien pomijać uczynków" (WD 25). "Wspólna Deklaracja" nabiera historycznego znaczenia przynajmniej z kilku względów. Jest to nie tylko wielkie ekumeniczne osiągnięcie na drodze ku chrześcijańskiej jedności, wypracowane przez teologów, ale dokument podpisany oficjalnie przez Magisterium Kościoła. Ponadto dokument o usprawiedliwieniu w centrum uwagi wszystkich chrześcijan stawia zagadnienie ludzkiego zbawienia. A jest to ważne, gdyż współczesny człowiek posiada, niestety, słabe wyczucie Pana Boga, zwłaszcza Jego świętości. Jeśli brałby Boga poważnie, to traktowałby też grzech niezwykle serio; to dostrzegałby wielkość i piękno łaski, którą przynosi wyzwalający Chrystus. Utrata świadomości grzechu spowodowała, że łaska nic dziś nie mówi człowiekowi. Już 100 lat temu francuski poeta i filozof Charles PeMguy (+1914) trafnie upatrywał korzeni dechrystianizacji w fakcie, iż człowiek nie rozpoznaje działania łaski. Osiągnięty ekumeniczny konsensus owocuje w budzeniu zainteresowania usprawiedliwieniem, aby poruszyć serce człowieka (protestanta i katolika), żeby mógł wszechstronnie zrozumieć i pojąć, co to znaczy, że Chrystus Pan nas odkupił i obdarzył łaską.