W dobie multimediów i wszechogarniającej informacji wymieszanej z dezinformacją coraz więcej ludzi odczuwa zagubienie i brak poczucia sensu. Te odczucia potęguje jeszcze bardziej współczesna nowomowa, ogarniająca całość życia społecznego, w jego rożnych obszarach. Język nie jest już środkiem komunikacji osobowej i wymiany prawdziwych informacji, ale staje się narzędziem wyrafinowanej manipulacji. W prezentowanej refleksji zwracam uwagę na niebezpieczne zjawisko nowomowy, którr ogarnia całość dyskursu społecznego, fałszując prawdę o człowieku i otaczającej go rzeczywistości.

1. Co to jest nowomowa?

Reklama

Nowomowa jest sztucznym językiem obowiązującym w utopijnym, totalitarnym państwie Oceania opisanym przez George’a Orwella w powieści Rok 1984. Charakteryzuje się ona tendencją do eliminacji jak największej liczby „niepotrzebnych” lub „niekorzystnych” z punktu widzenia władzy i ideologii pojęć, poprzez zastąpienie ich sztucznymi, ale poprawnymi ekwiwalentami. Z czasem pojęcie nowomowy przekroczyło ramy powieści Orwella i zaczęło być używane jako określenie narzędzia, stylu wypowiedzi, quasi-języka stosowanego przez władzę i podległe jej instytucje o tendencjach totalitarnych. Język nowomowy kreuje świat czarno-biały. Są dobrzy „nasi” i absolutnie źli ci, którzy nie są „naszymi”. Nowomowa cechuje się emocjonalnością i tendencją do hiperbolizacji oraz zrytualizowaniem nazw i etykietowaniem.

Nowomowa jest więc podstawowym narzędziem państwa totalitarnego i każdej ideologii. Dąży do ogarnięcia całej przestrzeni życia społecznego, tj. polityki, kultury (nauka, sztuka, literatura, moralność), ekonomii. Widoczna była wyraźnie w komunizmie, w okresie PRL-u. Mówiono wtedy pozytywnie o wielkiej partii Lenina-Stalina, o ludzie pracującym, proletariuszach, klasie robotniczej, patriotyzmie radzieckim, przyjaźni narodów radzieckich oraz negatywnie o zgniłym elemencie, osobnikach przeżartych do szpiku kości polskim nacjonalizmem itd.

2. Mechanizmy tworzenia i funkcjonowania nowomowy

Ideologodzy w analizie i opisie rzeczywistości, a właściwie w procesie jej kreowania, zamiast racjonalnej argumentacji i logicznej precyzji, posługują się kunsztowną stylistyką, stosowaniem metafor oraz perswazyjnej retoryki, odwołując się do subiektywnych doświadczeń. Uderzającym mechanizmem tworzenia pojęć i kategorii w języku nowomowy jest ich „silny stopień zmetaforyzowania”, który przebiega na wielu poziomach języka. Terminy pochodzą z zakresu szeroko rozumianego sacrum i mistycyzmu. Ideolodzy dokonują neosemantyzacji, tzn. przydawania starym terminom nowych znaczeń. W języku nowomowy unika się technicyzmów, tzn. terminów tzw. twardych, o jasnych, wyostrzonych granicach semantycznych.

Nowomowa modyfikuje system wartości oraz język/mowę/mówienie, będąc swoistą cenzurą języka. Dokonuje tego w poczwórny sposób: a) pojęcia wyrażające tradycyjne wartości zostają uznane za podejrzane i marginalizowane, np. czystość, cnota, tradycja, zwyczaje; ojciec, matka, b) pojęcia zawierające jednoznacznie pozytywną treść zostają napełnione nową, arbitralną treścią (zmiana zakresu i treści), przez co są łatwe do zinstrumentalizowania, np. wielość, antydyskryminacja, wolność, tolerancja, tożsamość, małżeństwo, rodzina, płeć; c) powstają nowe pojęcia jako nośniki nowej ideologii, np. gender, gender mainstreaming, teoria queer, kohabitacja, rodzina zrekonstruowana, rodzina nomadyczna, monoparentalność, DINKS (Double Income No Kids - podwójny dochód i żadnych dzieci), LAT (Living Apart Together - razem, ale oddzielnie), LiL (Iive in Lover - życie z ukochanym), single społeczność LGBTI; d) zostają wprowadzone do języka nowe pojęcia służące zniesławianiu i neutralizacji przeciwnika, np. homofobia, mowa nienawiści, seksizm, presja symboliczna (reżim symbliczny).

3. Postmodernistyczna nowomowa

Reklama

Postmoderniści odrzucając klasyczną epistemologię, na czele z koncepcją prawdy, odwołują się do myśli Ludwika Wittgensteina twierdząc, że struktura języka tworzy rzeczywistość. Dlatego sami tworzą specyficzny język, aby konstruować językowo rzeczywistość indywidualną i społeczną. Istotnym elementem metody postmodernistycznej w poznawaniu świata, a właściwie w jego kreowaniu jest teoria dekonstrukcji autorstwa J. Derridy. Teoria ta lansuje tezę, że byt/rzeczywistość nie mają żadnego transcendentnego sensu (logocentryzm), a język i pismo je opisujące są tylko grą językową, opartą na zmiennych regułach (gramatologia). Według Gilles’a Deleuze’a filozofowanie polega na „fantazjowaniu”, w którym ludzki rozum pobudzany jest do produkowania pojęć ulotnych jak bańki mydlane, gdyż nie posiadają jednoznacznych desygnatów. Richard Rorty sprowadza zaś filozofowanie do podtrzymywania gier językowych. W taki sposób język spełnia obecnie tylko funkcję metaforyczną i kreacyjną.

Do ulubionych słów/pojęć/wartości w postmodernizmie, kreujących rzeczywistość można zaliczyć następujące: ambiwalencja; decentracja; płynna, fragmentaryczna tożsamość; wielość; różnorodność; pluralizm; tolerancja; zmienność; otwartość na nowe style życia; alternatywne formy życia małżeńskiego i rodzinnego. W postmodernizmie wartości zostają często sprowadzone do potrzeb, a język zredukowany do funkcji pragmatycznej i kreatywnej.

4. Nowomowa w neoliberalizmie

Reklama

W neoliberalizmie cała rzeczywistość jest kreowana przez dyskurs rynkowy. Najważniejsza jest logika rynku, tzn. logika nieograniczonego wzrostu i zysku. W neoliberalizmie obywatel został utożsamiony z konsumentem. Neoliberalny człowiek to niezmordowany, zawsze wydajny producent i zarazem nienasycony konsument. Neoliberalizm w konstruowaniu nowego świata posługuje się nowomową. Do ulubionych słów języka tej ideologii należą: kreowanie, rynek, standaryzacja, dyskurs, konsumpcja, zysk, wzrost, wydajność, konkurencja, efektywność, produktywność, przedsiębiorczość, kontrola jakości itd. Te pojęcia należą do dyskursu rynku, który uznaje się za publiczny język, podstawowy środek komunikacji. W rzeczywistości jest to neoliberalna nowomowa, ideologiczne narzędzie motywujące do działania i legitymizujące kapitalistyczne instytucje oraz redefiniujące rzeczywistość.

Dyskurs neoliberalizmu odpowiada Orwellowskiej kategorii nowomowy, bowiem z jednej strony odwraca znaczenia słów, a z drugiej zaciera ich sens. Co chwila „przywołuje” on takie pojęcia jak: wolność, wolny wybór, niezależność, moralność, równość nadając im nowe znaczenie. Neoliberalizm dokonuje „poślizgów semantycznych”, nadając starym pojęciom nową treść i zakres. Do takich pojęć należą chociażby: demokracja zredukowana do demokracji rynkowej; samorządna szkoła, tzn. prywatna; wolny wybór - ograniczony do wolności dokonania zakupu; homo liberalis i homo politicus zredukowani do homo consumens; obywatel utożsamiony z konsumentem; racjonalność zredukowana do racjonalności instrumentalnej itd. Neoliberalna nowomowa jest zdominowana przez kategorie ekonomiczne.

5. Zasada poprawności politycznej w służbie ideologii i nowomowy

Utrwalaniu nowomowy służy zasada politycznej poprawności (pp). Jest ona wiarą w magiczną siłę słów, jak głosi Franz Boas - autor tego terminu ukutego w 60’ latach XX wieku. Zasada ta oznacza irracjonalne i bezwarunkowe akceptowanie wszystkiego co chce władza/ideologia i negowanie władzy rozumu. Wymusza ona odpowiednie (poprawne ideologicznie) zachowania językowe, nadając starym pojęciom nową treść i zakres. Tak jest z życzliwą otwartością, tolerancją, konformizmem, wolnością, prawami, tożsamością, równością, preferencjami itd. Otwartość według pp sankcjonuje życie polegające na schlebianiu bieżącym gustom i trendom. Tolerancja oznacza zaś akceptację wszystkiego, łącznie z dewiacjami i patologiami.

PP wywiera coraz większe piętno na moralności, sztuce, prawodawstwie, polityce i nauce Zjawisko to i jego zasięg jest wyraźnie widoczne w odniesieniu do zagadnień homoseksualizmu i ideologii gender, która jest pochodną postmodernizmu oraz feminizmu. Polityczna poprawność to prawdziwa pułapka. Można obronić się przed nią dzięki czujności intelektualnej, opartej na realizmie i racjonalizmie filozofii klasycznej.

6. Wybrane płaszczyzny funkcjonowania nowomowy i jej skutki

Reklama

Nowomowa wytwarzana i „pielęgnowana” przez opisane ideologie i zasadę politycznej poprawności, obejmuje całość życia społecznego człowieka. Obecnie zasygnalizuję jej obecność w rożnych obszarach życia spolecznego, zwracając szczególną uwagę na naukę.

Nowomowa jest codziennym językiem większości mass mediów, które nie tak dawno były zakażone komunizmem, a dziś są „zainfekowane” ideologią postmodernizmu i neoliberalizmu. Dlatego współczesne media posługują się słowami-kluczami, językiem walki, perswazją, demagogią, etykietowaniem, namową, apelami i innymi metodami manipulacji językowej.

Nowomowa jest obecna w wątpliwej jakości polityce, będąc jej podstawowym instrumentem. W języku publicznym charakteryzuje się rozbudowaną funkcją rytualną, a także etykietującą, wykorzystując różnorakie metody manipulacji językowej: kłamstwo, oszczerstwo, insynuację, pustosłowie, czarno-biały obraz świata. W większości przypadków poszczególne partie posiadają własny język polityczny, będący wyrazem nowomowy. Najwyraźniej widać to zjawisko w czasie kampanii wyborczych. Wraz ze zmianą partii rządzącej zmienia się także język polityczny.

Nowomowa opanowała także świat kultury. Rynkowa (neoliberalna) praktyka kreowania znaczeń spowodowała zniesienie mentalnej bariery między ekonomią a kulturą, przez co kultura jest wyrażana w logice ekonomii. Wartości artystyczne i estetyczne danego wytworu kultury oceniane są poprzez kategorie ekonomiczne.

W klasycznym podziale, kulturę tworzą: religia, moralność (etyka), sztuka i nauka. Obecnie przyjrzę się nowomowie w nauce. Jako pedagog skupię swoją uwagę na edukacji i pedagogice jako dyscyplinie naukowej z pogranicza nauk humanistycznych i społecznych.

Nauki humanistyczne i społeczne coraz wyraźniej ulegają ideologizacji, realizując zasadę poprawności politycznej. W instytutach pedagogiki i w pedagogicznych publikacjach obecna jest antypedagogika będąca antymetodologicznym myśleniem i mówieniem o wychowaniu, domagającym się równouprawnienia dzieci i dorosłych, z pominięciem jakichkolwiek obowiązków ze strony dzieci. Na uniwersytetach i innych wyższych uczelniach w Polsce i za granicą, realizowane są studia genderowe m.in. na socjologii, pedagogice, psychologii, politologii, historii i literaturoznawstwie. Lansują one ideologię gender i teorię queer poprzez pracę dydaktyczno-naukową i szereg konferencji oraz kreowanie wiedzy o gender w edukacji. Również myśl ideologii feministycznej stanowi inspirację dla współczesnej pedagogiki społecznej, czego wyraz mamy w licznych publikacjach.

Budowaniu dyskursu quasi-naukowego w obrębie nurtu współczesnych ideologii i poprawności politycznej służy nowomowa. Obecna w nauce przyczynia się do wytwarzania wizerunku dyskursu ideologicznego w przestrzeni publicznej jako dyskursu naukowego. Zasadniczym kompleksem czynności wytwarzających to zjawisko jest imputacja nauk, tj. przypisywanie nurtom i koncepcjom ideologicznym, takim jak: feminizm, ekologizm, gender, postmodernizm, dekonstrukcjonizm - autorytetu nauki, przy równoczesnym deprecjonowaniu klasycznego paradygmatu nauki wraz z jego reorganizacją pojęciową. Imputacji nauk służą takie zabiegi jak: tworzenie hybrydowych pojęć; infekcja semantyczna, autorytatywizm, tj. przypisywanie ideologom wybranych nurtów poprawności politycznej autorytetu wybitnego naukowca; repetytatywność i reprymendalność tez ideologicznych oraz „psychiatryzacja” polegająca na prezentowaniu ideowych przeciwników jako osób niezrównoważonych psychicznie, lub wręcz obarczonych chorobą psychiczną, a także instytucjonalizacja dziedzin pseudonaukowych.

Ideolodzy sięgający po naukę, znają wartość języka i jego liczne funkcje, dzięki czemu dobrze wiedza, że w gruncie rzeczy walka o język jest walką o określoną interpretację, konkluzje i znaczenia. Doprowadzenie do dominacji określonego języka teoretycznego (nowomowy) jest już prawie pewnym sukcesem w walce o określone wnioski. Bowiem język wytwarza/komunikuje dane problemy, a o innych milczy, określa znaczenia, przez które nazywana jest rzeczywistość, a poprzez gramatykę podpowiada określone prawidłowości łączące ze sobą zjawiska. W taki sposób język nauki (a właściwie ideologii) projektuje rzeczywistość społeczno-kulturową. To zjawisko widoczne jest w odniesieniu do działań feministek i ideologii gender.

Nowomowa przyczynia się więc do nobilitowania ideologii społecznych w nauce. Dokonuje tego poprzez „miksowanie” twierdzeń ideologicznych z wiedzą naukową, przytaczanie w dyskusjach ideologicznych wniosków z analiz naukowych oraz poprzez swoistą politykę językową, charakteryzująca się niechęcią do tradycyjnych pojęć, przy równoczesnej kreacji obowiązującej mapy pojęć. Nowomowa obecna w nauce godzi w jakość języka naukowego, powodując m.in. w naukowych publikacjach wymieszanie ze sobą różnorakich stylów: naukowego, publicystycznego, artystycznego, potocznego, co na pewno nie sprzyja budowaniu społeczeństwa wiedzy. Dzięki niej do nauki przenikają terminy parapsychologiczne oraz zapożyczenia z myśli dalekiego Wschodu, takie jak: tao, yin, yang. Owo „ubogacanie” słownika wyrażeniami językowymi nowomowy staje się często metoda stwarzania iluzji w nauce.

Nowomowa obecna w różnych obszarach życia społecznego - polityce, kulturze, ekonomii sprzyja zakłamaniu rzeczywistości. Już Orwell w książce Rok 1984 ostrzegał przed zaistnieniem możliwości tak daleko posuniętej degeneracji języka, że prawie każde językowe wyrażenie staje się kłamstwem. A skoro język coraz bardziej będzie zakłamany, to opisywana przez niego rzeczywistość i tworzona wiedza także, będę podlegać destrukcji kłamstwa.

Nowomowa generuje utopie i iluzje społeczne. Sprzyja wytwarzaniu pseudowartości, a samą wiedzę redukuje do gier językowych, sprawiając, że staje się ona coraz bardziej przypadkowa, fragmentaryczna, jednostronna, niezdolna do intersubiektywnej komunikowalności i sprawdzalności. Nowomowa jest więc wrogiem społeczeństwa wiedzy, jak i samego procesu jego budowy.

7. Troska o kulturę języka jako skuteczna forma walki z nowomową

Nowomowa stanowi szczególnie groźną manipulację, gdyż podważa wiarygodność całego języka, przede wszystkim zaś jego funkcje informacyjną i komunikacyjną. W ten sposób wciąga w pole swojego destrukcyjnego oddziaływania zarówno nadawcę jak i odbiorcę, ale także wszystkich przypadkowych użytkowników języka oraz całą związana z nią kulturę (naukę, etykę, sztukę). Co zrobić, aby przeciwstawić się nowomowie?

Należy zatroszczyć się o kulturę języka w teorii i praktyce, która w lingwistyce nazywa się także pedagogika językową. Chodzi o taką działalność, której celem jest rozwinięcie umiejętności posługiwania się językiem w sposób poprawny i sprawny. Wybitny językoznawca Witold Doroszewski wielokrotnie podkreślał fakt, że praca nad językiem jest pracą nad kulturą umysłową społeczeństwa, gdyż kultura języka i kultura umysłowa są właściwie synonimami. Dlatego podkreślał ważność jasnego i adekwatnego formułowania myśli i językowego komunikowania się wobec opisywanej rzeczywistości.

Kultura języka operuje kryteriami funkcjonalności wypowiedzi, wskazując na potrzebę jej jasności, prostoty, oszczędności, szczerości i prawdziwości. Podejmuje „walkę” z cudzoziemszczyzną (z wyrazami obcymi używanymi zamiast rodzimych), łącząc w sobie elementy wartościowania pragmatycznego i poznawczego (sprawa niezrozumiałości), estetycznego i moralnego.

Kultura języka „domaga się” znajomości podstawowych działów semiotyki: syntaktyki, semantyki i pragmatyki. W walce z nowomową szczególnie ważna jest semantyka i pragmatyka. Bowiem język nowomowy może być poprawny syntaktycznie, ale całkowicie zafałszowany pod względem semantycznym i pragmatycznym. Te ostanie dwa działy semiotyki „czuwają” nad poprawnością relacji: człowiek - język - rzeczywistość - wartość. Jednym ze sposobów skutecznej walki z nowomową jest wprowadzenie do dyskusji społecznej problemu semantycznego, tj. znaczenia słów i wypowiedzi. Użytkownicy języka powinni często stawić pytanie: co to znaczy?, szczególnie, gdy chodzi o słowa i pojęcia ważne dla człowieka.

Kultura języka zwraca uwagę na różne typy języka: naukowy, religijny, wiary, poezji, prozy, publiczny, metajęzyk, itd., podkreślając, że nie można mieszać języków, ani stosować ich zamiennie, co jest charakterystyczne dla nowomowy. Kultura języka to także podjęcie walki z wulgaryzmami oraz różnego rodzaju językowymi manipulacjami i „gierkami językowymi” w imię właściwego używania języka.

Współczesny język zagrożony licznymi manipulacjami i nowomową domaga się „pracy w pocie czoła” jak pisał Kamil Cyprian Norwid. Ten sam poeta w wierszu Wielkie słowa zachęca do tego, aby ludzie nie stawali się duchowymi karłami, ale uczestniczyli w „słów wielkich krainie”. Walka z nowomowa jawi się jako troska o tę krainę wielkich, bo prawdziwych słów.