Prawo do odprawy pośmiertnej przysługuje, gdy są spełnione odpowiednie - zapisane w przepisach - warunki. Przede wszystkim dotyczy to osoby, która w chwili śmierci jest - a właściwie należy powiedzieć: była - pracownikiem lub pobierała po rozwiązaniu stosunku pracy zasiłek chorobowy. Oczywiście, musimy mieć do czynienia ze śmiercią pracownika i warunek trzeci - zmarły musi mieć członków rodziny uprawnionych do otrzymania odprawy.
Odprawa pośmiertna przysługuje, jeśli w chwili śmierci pracownik pozostawał w zatrudnieniu. Oznacza to, że między nim a pracodawcą musi istnieć stosunek pracy. Nie ma znaczenia podstawa zawarcia stosunku pracy. Może to być zatrudnienie na podstawie powołania, mianowania, wyboru i - co najczęściej ma miejsce - umowy o pracę. Warto wiedzieć, że nie ma tu znaczenia, czy pracownik był zatrudniony na cały etat, czy tylko na część etatu, np. 1/4. Odprawa będzie przysługiwała nawet wtedy, gdy pracownik będzie zatrudniony na okres próbny i na 1/8 etatu. Istotny jest tu tylko fakt, że pracownik pozostawał w zatrudnieniu.
Prawo do odprawy nie zależy też od zakładowego czy ogólnego stażu pracy. Nawet jeśli pracownik pracował tydzień, jego rodzina ma prawo do tego jednorazowego świadczenia. Prawo do odprawy nie zależy również od tego, czy w dacie śmierci pracownik faktycznie pracował. Zmarły mógł być pracownikiem, ale nie wykonywał faktycznie pracy, bo przebywał wówczas na zwolnieniu lekarskim bądź na urlopie wypoczynkowym, urlopie wychowawczym czy urlopie bezpłatnym. Jeszcze jeden istotny fakt - zmarły pracownik mógł przecież być zatrudniony w różnych miejscach, czyli miał kilku pracodawców. W takiej sytuacji rodzinie zmarłego przysługuje odprawa od każdego pracodawcy.
Wspomnieliśmy o tym, że rodzina ma prawo do odprawy nawet wtedy, gdy zmarły pracownik przebywał na zasiłku chorobowym. Dotyczy to również sytuacji, gdy na tym zasiłku przebywał po ustaniu zatrudnienia. Ten przypadek jednak jest obwarowany dwoma warunkami:
- niezdolność do pracy musi trwać bez przerwy co najmniej 30 dni;
- choroba musi powstać nie później niż:
* w ciągu 14 dni od ustania tytułu ubezpieczenia chorobowego spowodowanego np. rozwiązaniem stosunku pracy
* w ciągu 3 miesięcy od ustania tytułu ubezpieczenia chorobowego w przypadku choroby zakaźnej, której okres wylęgania jest dłuższy niż 14 dni, lub innej choroby, której objawy ujawniają się po okresie dłuższym niż 14 dni od początku choroby.
Pamiętajmy jednak, że po ustaniu tytułu ubezpieczenia w przypadku rozwiązania umowy o pracę i przebywania pracownika na zasiłku chorobowym nie może on podejmować działalności gospodarczej (wówczas musi się ubezpieczyć). Jeśli były pracownik nie podejmie innej pracy, nie będzie otrzymywał zasiłków (dla bezrobotnych czy przedemerytalnego) ani renty czy emerytury, jego rodzina w omawianej sytuacji ma prawo do odprawy pośmiertnej, jeżeli zachorował w ciągu 14 dni po ustaniu stosunku pracy, a następnie zmarł w okresie pobierania zasiłku chorobowego. Okres owych 14 dni wydłuża się do 3 miesięcy w przypadku chorób, o których napisaliśmy wyżej.
Odprawa przysługuje niezależnie od przyczyn śmierci, jak i miejsca zgonu. Zatem nie ma znaczenia, czy przyczyną śmierci była choroba spowodowana nadmiernym stresem w pracy, czy był to wypadek, czy nawet samobójstwo. Nie jest istotne też, gdzie się to zdarzyło: w domu, w pracy, na ulicy czy na wczasach… Fakty te nie mają również wpływu na wysokość odprawy. Ta jest uzależniona od okresu pracy pracownika u danego pracodawcy, a zatem od zakładowego stażu pracy. Jeśli pracownik był zatrudniony u danego pracodawcy:
- krócej niż 10 lat - rodzinie przysługuje prawo do jednomiesięcznego wynagrodzenia,
- więcej niż 10 lat, ale mniej niż 15 lat - rodzina ma prawo do dwumiesięcznego wynagrodzenia,
- 15 lat i więcej - rodzinie przysługuje sześciomiesięczne wynagrodzenie.
Liczy się cały okres zatrudnienia u danego pracodawcy, nawet jeśli pracownik pracował u niego z przerwami lub zmiana pracodawcy nastąpiła na mocy przejścia zakładu pracy na innego pracodawcę. Odprawę ustala się według obliczania wynagrodzenia jako ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy. Pamiętajmy również, że od odprawy pośmiertnej nie płacimy podatku dochodowego - uprawnieni członkowie rodziny otrzymują ją w pełnej wysokości.
Kto jest uprawniony do odprawy po śmierci pracownika? Przepisy wskazują na:
- małżonka zmarłego,
- innych członków rodziny, którzy spełniają warunki do uzyskania renty rodzinnej.
Odprawa nie przysługuje osobom pozostającym w konkubinacie lub w orzeczonej wyrokiem sądowym separacji.
Do renty rodzinnej zaś są uprawnieni:
- dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione po spełnieniu warunków wiekowych,
- wnuki, rodzeństwo i inne dzieci przyjęte na wychowanie (w tym również w ramach rodziny zastępczej) i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności,
- małżonek rozwiedziony, który ma orzeczone prawo do alimentów,
- rodzice zmarłego (uważa się za nich również ojczyma i macochę oraz osoby przysposabiające), jeżeli są niezdolni do pracy lub ukończyli 50 lat albo wychowują dzieci, wnuki czy rodzeństwo zmarłego.
Prawo do odprawy pośmiertnej, z wyjątkiem małżonka, jest uzależnione od spełnienia warunków do uzyskania renty rodzinnej. Nie jest ono jednak zależne od faktycznego pobierania renty. Odprawę pośmiertną dzieli się w częściach równych pomiędzy wszystkich uprawnionych członków rodziny. Jeżeli jednak tylko jeden członek rodziny jest uprawniony, przysługuje mu wówczas połowa odprawy.

(E)