Reklama

Sklep sakralny

Czy tylko groza grobu? - o staropolskim pojmowaniu śmierci (1)

Wojciech Wielgoszewski
Edycja toruńska 44/2003

„Ergo moriendum” („A więc trzeba umierać...”) rzekła królowa Maria Ludwika, po przyjęciu absolucji w majową noc A. D. 1667. Kto wie, ile w westchnieniu ambitnej, żądnej władzy wdowy po Władysławie IV i Janie Kazimierzu było żalu i rezygnacji, a ile zdumienia, że jednak trzeba odejść. Jak tę bezlitosną prawdę, tę oczywistość przyjmowali nasi sarmaccy przodkowie?

Vanitas vanitatum... -
Marność nad marnościami...
(Koh 1, 2)

Strach przed śmiercią, nieodłączny towarzysz ludzkości, objawiał się w każdej epoce inaczej. W średniowieczu, w ślad za przekonaniem, że życie jest marnością, skoro stanowi jedynie epizod wiodący ku śmierci, pojawił się jej kult. To ona przecież otwiera drogę wiodącą do wieczności. Stąd wywodzi się pojęcie ars moriendi (sztuka umierania) - takiego przygotowania się na śmierć, aby osiągnąć zbawienie. Śmierć była naturalną koniecznością, którą przyjmowano z rezygnacją, osłodzoną nadzieją na osiągnięcie Nieba. W wieku XV, u progu renesansu, gdy ludziom, szczególnie bogatym, zaczynają „smakować” przyjemności życia, pojawia się poczucie jego krótkości. Śmierć przestaje być spokojnym przejściem z życia doczesnego do wiecznego, choć biografie świętych i osób zasłużonych pełne są budujących opisów śmierci spokojnej, poprzedzonej uporządkowaniem spraw doczesnych i wiecznych, tak jak ostatnie chwile św. Jana Kantego w Wigilię 1473 r.: „niemal na granicy życia płonął wielką tęsknotą do niebieskiej ojczyzny” - pisze po 150 latach Szymon Starowolski. Ludzie renesansu z kolei łudzą się, że lekarstwem na odwieczny lęk może być stoicka postawa wobec śmierci - zachowanie w jej obliczu pogody ducha, skoro i tak jest nieuchronna. Katastrofę takiej postawy widzimy jednak w Trenach Kochanowskiego - łatwo snuć miłe sercu teorie, dopóki nie dopadnie nas osobista tragedia. Toteż u schyłku XVI stulecia postawa wobec śmierci zaczyna się zmieniać. W miejsce renesansowych nagrobków, na których zmarli przedstawiani są tak, jakby przed chwilą usnęli, pojawia się trupia czaszka lub szkielet - symbole marności tego, co doczesne.

Memento mori,
czyli Pamiętaj o śmierci

Dziś widzę, zdrajco świecie, jak nas oszukujesz,
Dziś pochlebiasz, a jutro robakami szczujesz.
(„Franciszek Borgia do cesarzowej Izabeli”)

Trudno dosadniej wyrazić przeświadczenie o marności naszego pobytu na ziemskim padole niż XVII-wieczny rymopis - Jakub Łącznowolski. XVII stulecie, czas wojen, pogromów religijnych i wyludniających całe miasta epidemii, zaszczepiło w umysłach przekonanie o kruchości losu, o daremności człowieczych starań. Motyw przemijania na stałe zagościł na kartach sarmackiej literatury, niekiedy stając się wyrazem rozpaczy, tak jak w wierszu Józefa Bartłomieja Zimorowica (1597 - 1677):

Niedługo proch zbutwiały i próżne nadzieje
Wicher po ziemi przestronnej rozwieje (...)
(„Dorylas”)

Jan Gawiński (prawd. 1624-84) nie pozostawia czytelnikowi złudzeń:
(...) wszyscy, co żyjemy, pleśń, ziemię, owad na potem rodziemy.
(„Unius corruptio, alterus generatio”)

Kościoły dekorowano przedstawieniami tańca śmierci, szkieletów lub rozkładających się trupów. Wystarczy przypomnieć malowidło z krośnieńskiej fary opatrzone napisem Memento mori! Taką samą przestrogę znajdujemy na murach kartuskiej świątyni, której dach ukształtowano na wieko od trumny. Krzyk przerażenia na myśl o cierpieniu, rozkładzie ciała i niechybnej śmierci wydają i wielcy, i mali sarmackiej Polski. Książę Stanisław Herakliusz Lubomirski (1642 - - 1702), marszałek wielki koronny, oczami wyobraźni swój wspaniały gabinet zastępuje grobem, „gdzie przyjacielem jest robak”, i z rezygnacją konstatuje, że „za pałac stanie katafalk sczerniały” („Grób za gabinet”). Zapomniany dziś poeta wielkopolski Klemens Bolesławiusz (zm. w 1689 r.) lęk przed umieraniem łączy z grozą wiecznych mąk piekielnych, przedstawionych w sposób typowy dla baroku - poprzez spiętrzenie paradoksów:

Reklama

Bo tam mieszkańcy zawsze umierają,
Żyjąc umierać nigdy nie przestają.
Żądają śmierci, przecie jej nie mają,
Choć umierają.
(„Przeraźliwe echo trąby ostatecznej”)

Ów instynktowny strach przed umieraniem i grozą mąk piekielnych, te powszechne dla epoki baroku niepokoje egzystencjalne pragnął „zagospodarować” w dwoistej dydaktyce Kościół. Wołał:
Memento mori! i ostrzegał przed grozą mąk piekielnych, ale przeciwstawiał pogańskiemu ograniczaniu perspetywy losu człowieka do przerażającej rzeczywistości grobu - nadzieję Zbawienia dzięki ofierze Krzyża.

Mors est vita mea,
czyli Śmierć jest moim życiem

Anonimowy jezuita w swoim misterium odegranym w Kaliszu w 1609 r. godzi sprzeczność między życiem a śmiercią, wykorzystując wieloznaczność słowa „pokarm” (owoc z biblijnego raju - chleb i wino w Eucharystii):

Biorąc człek pokarm - zmarł nieszczęśliwie;
Biorąc zaś pokarm - żyje szczęśliwie.
(...)
Przez pokarm ludzkie plemię stracone,
Przez pokarm ludzkie plemię zbawione.
(...)
Tym sakramentem człek nasycony
Ku wiecznym rzeczom bywa wzbudzony.
(„Drzewo Żywota, ochłodo świata”)

Pojawia się zatem w miejsce śmierci, która napawa nas grozą, przed którą uciekamy, śmierć będąca bramą do życia. Czołowy poeta sarmacki Wacław Potocki (1621-96) dostrzega nadzieję w sensie męki Pańskiej, żalu za grzechy i rachunku sumienia:

Prożno! Zgrzeszyłem i umarłem Tobie,
Okupu Twojej krwie nie ważąc sobie.
I darmożeś ją miał darmo wylewać,
Z bolu omdlewać?
Znam swoje grzechy przed Tobą, mój Boże,
Niechże mi Duch Twój święty dopomoże,
Aby mi mój płacz i ten żal serdeczny
Dał żywot wieczny.
(„Pieśń IX” - O, któryś umarł, abym ja żył wiecznie...)

Wspomniany już Stanisław Herakliusz Lubomirski cieszy się, że piekła łupy i mogiły (...) zniósł Bóg wcielony („Sonet na całą Mękę Pańską”).
W świetle tych wyznań przekonywująco brzmi relacja biskupa płockiego Andrzeja Chryzostoma Załuskiego, naocznego świadka, o ostatnich chwilach króla Jana III Sobieskiego w czerwcowy wieczór 1696 r.: „Przyjął ofiarę śmierci daleko chętniej niż ofiarę tronu przed dwudziestoma trzema laty”.
Ocenie czytelników pozostawiam porównanie tej postawy wobec śmierci z postawą monarchini, którą przywołałem na początku swojej gawędy.
Za tydzień znowu przeniesiemy się w czasy polskiego baroku, aby w ten listopadowy czas, gdy zanosimy światło na groby naszych bliskich, oddać się refleksjom na temat staropolskich pogrzebów.

16 października – tę datę wybrała Maryja?

2018-10-16 14:49

Agnieszka Bugała

Agnieszka Bugała

Pytanie jest zasadne. W tym samym dniu, 61 lat wcześniej powstało Rycerstwo Niepokalanej.

40 lat temu Karol Wojtyła został papieżem i w tym dniu Kościół wspomina św. Jadwigę Śląską, dlatego została patronką dnia wybrania go na namiestnika Chrystusa.

101 lat temu o. Maksymilian Kolbe założył Rycerstwo Niepokalanej podpowiadając, aby dla Maryi i Jej metodami zdobyć cały świat. Czy w Księdze Rycerstwa w Niepokalanowie jest adnotacja o tym, że Karol Wojtyła był, formalnie, Rycerzem Maryi? Jeszcze nie wiem, na to pytanie szukamy odpowiedzi. Ojcowie franciszkanie do tej pory nie trafili na taki wpis, ale nie wykluczają, że w dawnych księgach może być zachowany, jeśli Karol Wojtyła taką decyzję nie tylko podjął, ale formalnie dopełnił wpisu. Jeśli tak, to miało to prawdopodobnie miejsce w okresie krakowskim Wojtyły, wtedy zresztą liczby wstępujących do Rycerstwa imponująco rosły, ojcowie franciszkanie zagarniali pod płaszcz Maryi rzesze ludzi, a Cudowny medalik, tarcza Rycerza Niepokalanej, łączył noszących go w armię kochających Jezusa Jej miłością.

Niemniej jednak polski papież, który mówił Maryi Totus Tuus, całym życiem ideę Rycerstwa wypełnił… Czy to przypadkowe daty? Myślę, że nie. I nie umniejszając roli św. Jadwigi we wstawiennictwie za polskim kardynałem, do czuwających nad losami Wojtyły dopisałbym jeszcze o. Maksymiliana (wtedy błogosławionego), ale nade wszystko Maryję.

Splatają się w tej dacie losy dwóch wielkich Polaków – Kolbego i Wojtyły.

Każdy z nich „wszystko postawił na Maryję”. Zarówno św. Maksymilian jak i św. Karol Wojtyła byli Jej umiłowanymi synami. Czy mogła wybrać datę 16 października, aby podpowiedzieć światu następcę Piotra? Mogła. Czy tak zrobiła? Możemy, znając życie Karola Wojtyły, znając życie o. Maksymiliana i znając Ją – zawsze odpowiada na miłość i wołanie dzieci – że tak, że to Ona za tym stoi.

CZYTAJ DALEJ

Reklama

Płyta - Wojna totalna 300x400

90 lat temu urodził się ks. Kotlarz - niezłomny kapłan i męczennik czasów komunizmu

2018-10-17 19:35

rm / Radom (KAI)

90 lat temu urodził ks. Roman Kotlarz - niezłomny kapłan i męczennik czasów komunizmu. Starania o rozpoczęcie procesu beatyfikacyjnego kapłana popierają polscy biskupi, którzy stosowną decyzję podjęli na czerwcowym posiedzeniu Konferencji Episkopatu Polski. O ks. Kotlarzu powstaje także film pt. "Klecha".

Jarosław Kruk / wikipedia.pl
Tablica pamiątkowa poświęcona ks. R. Kotlarzowi umieszczona w centrum Koniemłot

Ks. Roman Kotlarz jest jednym z bohaterów protestu robotniczego w czerwcu 1976 roku. Do dziś pozostaje w pamięci wielu osób symbolem walki robotników o wolność i godność ludzkiego życia. Od wielu lat wierni modlą się o jego rychłą beatyfikację.

Ks. Roman Kotlarz (1928-1976) 25 czerwca 1976 r. znalazł się - jak sam pisał - "świadomie i dobrowolnie" w ogromnej rzeszy strajkujących z Zakładów Metalowych Waltera w Radomiu. Następnie ze schodów kościoła Świętej Trójcy błogosławił protestujących robotników w czasie manifestacji.

Po wydarzeniach Czerwca '76 ks. Kotlarz modlił się w parafii w Pelagowie wraz z wiernymi w intencji pobitych, aresztowanych i usuwanych z pracy robotników. W kazaniach domagał się szacunku dla człowieka i jego pracy, piętnował kłamstwo i brak sprawiedliwości w PRL. Wzywany na przesłuchania, przechodził "ścieżki zdrowia", kilkakrotnie w okrutny sposób został pobity do nieprzytomności przez "nieznanych sprawców".

15 sierpnia 1976 r. ks. Kotlarz odprawiał w parafii w Pelagowie Mszę św. za zamordowanych i pobitych robotników. W jej trakcie zasłabł. Po trzydniowym pobycie w szpitalu zmarł 18 sierpnia. Sekcja zwłok wykazała, że przyczyną zgonu była niewydolność mięśnia sercowego. Mimo wielu świadectw o znęcaniu się nad księdzem, lekarze nie stwierdzili obrażeń mogących powstać po pobiciu.

W 1981 r. po licznych protestach wiernych, władze wszczęły śledztwo w sprawie śmierci kapłana, które po kilku miesiącach dochodzenia zakończyło się umorzeniem. W 1990 r. prokuratura wojewódzka w Radomiu wznowiła śledztwo, ale i ono zostało umorzone, chociaż prokuratorzy przesłuchali prawie wszystkich funkcjonariuszy SB zajmujących się w Radomiu zwalczaniem Kościoła katolickiego.

Ks. Roman Kotlarz został pośmiertnie odznaczony przez Prezydenta RP jednym z najwyższych polskich odznaczeń, Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, za wybitne zasługi w działalności na rzecz przemian demokratycznych w Polsce.

Obecnie powstaje film o ks. Kotlarzu pt. "Klecha". Obraz dotyczy wydarzeń z protestu radomskich robotników w czerwcu 1976 r. W filmie występuje plejada znakomitych aktorów, m.in. Piotr Fronczewski, Mirosław Baka jako ks. Kotlarz, Artur Żmijewski, Danuta Stenka, Wojciech Pszoniak i Jan Peszek.

CZYTAJ DALEJ

Reklama

Reklama

Najczęściej czytane

W związku z tym, iż od dnia 25 maja 2018 roku obowiązuje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia Dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) uprzejmie Państwa informujemy, iż nasza organizacja, mając szczególnie na względzie bezpieczeństwo danych osobowych, które przetwarza, wdrożyła System Zarządzania Bezpieczeństwem Informacji w rozumieniu odpowiednich polityk ochrony danych (zgodnie z art. 24 ust. 2 przedmiotowego rozporządzenia ogólnego). W celu dochowania należytej staranności w kontekście ochrony danych osobowych, Redaktor Naczelna Tygodnika Katolickiego „Niedziela” wyznaczyła w organizacji Inspektora Ochrony Danych.
Więcej o polityce prywatności czytaj TUTAJ.

Rozumiem