Wielki Post obejmuje czterdzieści dni (łac. „Quadragesima” - nazwa poświadczona przez św. Hieronima w Palestynie i Galii od 384 r.) liczonych od Środy Popielcowej do początku liturgii Wielkiego Czwartku, przy czym do owych czterdziestu dni nie wlicza się niedziel. Niedziele tego okresu nazywają się niedzielami: pierwszą, drugą, trzecią, czwartą, piątą Wielkiego Postu. Szósta Niedziela Wielkiego Postu, rozpoczynająca Wielki Tydzień, to Niedziela Palmowa Męki Pańskiej.
W orędziu na Wielki Post 2009 r. papież Benedykt XVI napisał: „Praktyka postu była bardzo rozpowszechniona we wspólnocie pierwszych chrześcijan (por. Dz 13, 3; 14, 22; 27, 21; 2 Kor 6, 5). Również Ojcowie Kościoła mówią o mocy postu, która chroni przed grzechem, tłumi pragnienia «starego Adama» i przeciera w sercach ludzi wierzących drogę ku Bogu. Post jest także częstą praktyką świętych wszystkich epok i przez nich zalecaną. Św. Piotr Chryzolog napisał: «Duszą modlitwy jest post, a życiem postu miłosierdzie. Kto się więc modli, niech pości, a kto pości, niech spełnia uczynki miłosierdzia, niech wysłucha proszącego, który chce być słyszany. W ten sposób otwiera dla siebie uszy Boga, który nigdy się nie zamyka na głos błagającego» (Kazanie 43: PL 52, 320.332)”.
„Skrupulatne przestrzeganie postu przyczynia się (…) do nadania osobie - jej ciału i duszy - spójności, co pomaga jej unikać grzechu i wzrastać w zażyłości z Bogiem. (…) Odmawianie sobie pokarmu materialnego, który żywi ciało, umacnia wewnętrzną gotowość do słuchania Chrystusa i żywienia się Jego zbawczym słowem. Przez post i modlitwę pozwalamy, by On przychodził i by zaspokajał największy głód, jakiego doświadczamy w naszym wnętrzu: głód i pragnienie Boga - mówi Papież. - Post jest wartościową praktyką ascetyczną, duchową bronią w walce z wszelkim możliwym, nieuporządkowanym przywiązaniem do nas samych. Dobrowolna rezygnacja z przyjemności, jaką jest jedzenie, i z innych dóbr materialnych pomaga uczniowi Chrystusa panować nad innymi rodzajami głodu osłabionej grzechem pierworodnym natury, którego negatywne skutki odbijają się na całej osobowości człowieka”.
Z okresem Wielkiego Postu związane są pewne tradycje - posypywanie głów popiołem na znak rozpoczęcia pokuty i postu; nabożeństwa, takie jak: Droga Krzyżowa czy Gorzkie Żale; zwyczaj odprawiania rekolekcji; uczynki miłosierdzia - np. jałmużna.

Środa Popielcowa

W Środę Popielcową, która jest dniem postu ścisłego, posypuje się głowy popiołem. Ceremonia posypywania głów popiołem została wprowadzona do liturgii kościelnej około VI wieku. Jędrzej Kitowicz w „Opisie obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III” wspomina: „W ten dzień w kościołach dawano ludowi Popielec (…), po odprawionej Mszy św. ksiądz posypywał głowy popiołem z palmy w Kwietną Niedzielę [Niedziela Palmowa - przyp. aut.] święconej (…) upalonym, przypominając ludowi tym sposobem, że kiedyś w proch się obróci (…)”.

Droga Krzyżowa

Droga Krzyżowa to w Kościele nabożeństwo wielkopostne o charakterze adoracyjnym, polegające na symbolicznym odtworzeniu drogi Jezusa Chrystusa, którą przebył przed śmiercią. Najstarszą formą Drogi Krzyżowej było nabożeństwo upadów Jezusa Chrystusa oraz kult „dróg” (przejścia, które Jezus musiał odbyć podczas swojej męki). Połączenie tych dwóch nabożeństw stworzyło stacje Drogi Krzyżowej. Duży wpływ na rozwój tego nabożeństwa i zwyczaj wystawiania poszczególnych stacji Męki Pańskiej miały bez wątpienia pielgrzymki do Ziemi Świętej. W średniowieczu Drogę Krzyżową rozpowszechnili franciszkanie, którzy oprowadzając pątników, zatrzymywali się przy stacjach przedstawiających historię śmierci Jezusa. Liczbę czternastu stacji ustalono w XVII wieku. Wznoszono budowle przypominające te jerozolimskie. Pierwsza Kalwaria w Polsce powstała w XVII wieku dzięki wojewodzie krakowskiemu Mikołajowi Zebrzydowskiemu.

Gorzkie Żale

Liturgia Wielkiego Postu wyrażała się w trzech zasadniczych tematach - chrzcie, pokucie i Męce Pańskiej. Motyw Męki Pańskiej był szczególnie popularny w liturgii rzymskiej. Również w Polsce śpiewanie Gorzkich Żali stało się bardzo popularne, a duże zasługi w upowszechnieniu tego nabożeństwa mają Księża Misjonarze. Pierwszy druk tekstów Gorzkich Żali pochodzi z 1707 r.

Pokusa rodzi wytrwałość

Okres Wielkiego Postu ma charakter pokutny, chrzcielny i pasyjny. W tym czasie podejmujemy uczynki pokutne, wracamy do naszych zobowiązań chrzcielnych i rozpamiętujemy w nabożeństwach pasyjnych mękę naszego Pana, którą Zbawiciel podjął za nasze grzechy. To również czas naszej walki z szatanem, ze złem, czas oczyszczania się z grzechów oraz wypraszania i przyjmowania Bożego miłosierdzia.
Śladami naszego Mistrza z Nazaretu wędrujemy po Jego rodzinnej ziemi. Za Jezusem podążamy na Górę Kuszenia, by tam walczyć z samym sobą. By zmierzyć się z najciemniejszymi zakamarkami swojej duszy. Każdy z nas jest wciąż kuszony, by jak najwięcej w życiu nagromadzić dla siebie dóbr materialnych. Kuszony perspektywą jak największej władzy, mocno ugruntowanej. Każdy z nas jest kuszony, by żądać od Pana Boga i Jego aniołów, aby go strzegli, „by przypadkiem nie uraził nogi o kamień”. Walka z pokusą czyni nas mocniejszymi. Św. Augustyn mówił: „Kto nie był kuszony, temu brak doświadczenia. Kto nie ma doświadczenia, nie może czynić postępu”. Najważniejsze, by nie poddawać się zwątpieniu i rozpaczy i zaufać Bogu.