Agnieszka Dziarmaga: - Po tegorocznych marcowych obchodach Narodowego Dnia Żołnierzy Wyklętych temat ich upamiętniania odżył - w sensie uruchomienia projektu poszukiwania grobów ofiar komunistycznych katowni i egzekucji, o którym coraz więcej się mówi. Chciałabym zwrócić uwagę Pana i czytelników na wątek nie zawsze dostrzegany: zainteresowania młodych ludzi tematem: Żołnierze Wyklęci i przywracaniem im godności. Jak Pan sądzi, skąd takie zainteresowanie się bierze?

Leszek Bukowski: - Wydaje się, że jest to efekt kilku już lat, kiedy do świadomości społecznej poprzez różnorakie działania edukacyjne dociera wiedza o polskiej historii, jakże tragicznej, ale równocześnie ciekawej, fascynującej. Młodzież szuka wzorców, a postawy Żołnierzy Wyklętych dają je. Wierność ideałom, odwaga, męstwo, umiłowanie ojczyzny, determinacja w dążeniu do osiągania celów, odpowiedzialność za los innych, za los kraju, niezgoda na zniewolenie. Te cechy są potrzebne w codziennym zmaganiu się z rzeczywistością. Ale młodzi ludzie już dziś, poznając odkłamywaną z wielkim mozołem historię, posiadają coraz większą wiedzę na temat sposobów sprawowania władzy przez komunistów. W tym systemie na nowo zdefiniowano dobro i zło, zafałszowano przeszłość, bohaterów zepchnięto na margines życia społecznego, wielu pozbawiono życia. Myślę, ze młodzież jest coraz bardziej świadoma łączności pokoleniowej, wie, że za odzyskaną wolność zapłaciły minione pokolenia. A pamięć o ofiarach poniesionych dla jej odzyskania oraz godne ich pochowanie jest przecież naszą powinnością. Młodzi nie mogą zaakceptować i nie zaakceptują gloryfikowania ludzi związanych z komunistycznym systemem - stąd ten projekt.

- Przykład nasuwa się sam, chodzi o Hankę Sawicką, która wciąż jest patronem renomowanego liceum?

- Pamiętajmy, ze polskie elity, które zbudowały fundament II RP zostały w dużej części wymordowane najpierw przez Niemców, potem przez komunistów. Stare elity, te, którym udało się przetrwać, zostały zastąpione nowymi. Część przyjęła postawy oportunistyczne. Zdradziła własny kraj, własne społeczeństwo, własną cywilizację. A kim była Hanka Szapiro Sawicka? Była człowiekiem komunistycznego systemu, wykształconym w Moskwie, wiernym kłamliwej ideologii, która odbierała ludziom podmiotowość. Jak jej towarzysze, marzyła i realizowała szaleńczy pomysł stworzenia z Polski kolejnej republiki sowieckiej podległej Moskwie. Pomysł referendum jest dla mnie absolutnie niezrozumiały, bowiem patron szkoły ma być wzorcem osobowym dla młodzieży, kimś, kogo życiorys się zna i z nim się identyfikuje. To tak jakby z jednej strony postawić Hankę Sawicką, a z drugiej Danutę „Inkę” Siedzikównę i powiedzieć wybierzcie sobie. To świadczy o tym, że przed nami jeszcze długa droga do odzyskania historycznej świadomości, ale ten przełom nastąpi, bo jeżeli uczniowie sami się dopominają o prawdę i wybierają najlepszy dla nich sposób rozwiązania, to budzi nadzieję. Dorośli nie dają im innych narzędzi rozwiązania tego problemu, choćby poprzez wskazanie pozytywnych i negatywnych wzorców. W tym procesie potrzebujemy sojuszników: uczelni, mediów, szkół. I wciąż otwarta pozostaje kwestia prowadzenia państwowej polityki historycznej.

- Poszukiwanie miejsc pochówku, czy może właściwiej powiedzieć: zakopywania/grzebania żołnierzy podziemia niepodległościowego, którzy nie zgodzili się na komunistyczne rządy po 1945 r., jest sposobem weryfikowania historii i budowania wiedzy na ten temat, adresowanej także do młodych ludzi. Czas nie jest sprzymierzeńcem tych działań, a obszar badawczy - ogromny.

- Po tegorocznych obchodach Narodowego Dnia Żołnierzy Wyklętych zdecydowaliśmy zintensyfikować te działania, bo rzeczywiście czas działa na niekorzyść. Oczywiście chodzi o fakty, miejsca, nazwiska, ale chodzi także, a może przede wszystkim - o czym już wspominałem - o godność. Nie oszczędzano ich zarówno za życia, jak i po śmierci. Uznanemu za ostatniego partyzanta podziemia antykomunistycznego, Józefowi Franczakowi z Lubelszczyzny, po śmierci obcięto głowę. Zamordowanych grzebano pod osłoną nocy w bezimiennych mogiłach, rodziny do dzisiaj poszukują miejsc „pochówków” bliskich. W więzieniu przy ul. Zamkowej w Kielcach zakatowano braci i szwagra Antoniego Hedy „Szarego”, a lekarz konającemu, niedobitemu Janowi - nie udzielił pomocy, a wręcz, jako „bandycie” - jej odmówił. W latach 1944-56 przez więzienia i obozy w Polsce przeszło ponad półtora miliona osób, 50 tys. osób, w większości członków konspiracji antykomunistycznej - zginęło lub zostało zamordowanych, wydano ponad 8 tys. wyroków śmierci. Na Kielecczyźnie w pierwszych latach instalowania władzy komunistycznej aresztowano blisko 18 tys. osób, a Wojskowy Sąd Rejonowy wydał nie mniej niż 150 wyroków śmierci i 35 wyroków dożywotniego więzienia. W tym czasie w kraju w działalność podziemia zaangażowanych było blisko 200 tys. osób, z tego w partyzantkę zbrojną ok. 20 tys., kolejne tysiące wspierało te działania. To wszystko wskazuje na skalę oporu i represji. Czas zaciera ślady, zanika pamięć dlatego, realizując obowiązek naszego pokolenia, należy zintensyfikować prace i nie żałować na nie środków.

- W jakim kierunku pójdą najbliższe działania?

- W kierunku poszukiwania miejsc zbrodni i miejsc grzebania ofiar, dokumentowania, katalogowania i szukania źródeł. Konieczne jest zbieranie relacji od osób pamiętających tamten czas, powiązanych różnymi więzami pokrewieństwa, przeszukiwanie ksiąg więziennych i cmentarnych. Najbardziej prawdopodobnym miejscem grzebania Niezłomnych jest cmentarz na kieleckich Piaskach, ale i inne, a także okoliczne lasy, począwszy od tego w Zgórsku. Jest to ogromne, długofalowe przedsięwzięcie. Chcemy go realizować z wieloma zainteresowanymi podmiotami. Jesteśmy już po wstępnych rozmowach ze Świętokrzyskim Kuratorium Oświaty w Kielcach i Urzędem Miasta Kielce. Naszymi partnerami w tym zakresie będą także: Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej Okręg Kielce, Stowarzyszenie Ochrony Dziedzictwa Narodowego, Wzgórze Zamkowe Ośrodek Myśli Patriotycznej i Obywatelskiej, Kielecki Ochotniczy Szwadron Kawalerii im. 13. Pułku Ułanów Wileńskich w Kielcach. Chcemy zaprosić do współpracy szkoły, pragniemy, aby młodzież miała swój udział w odkrywaniu prawdy o najnowszej historii Polski.