Obrzęd znany od wieków

W pierwszych wiekach chrześcijaństwa poszczono jedynie przez 40 godzin w Wielki Piątek oraz Wielką Sobotę. Post trwający 40 dni został rozpowszechniony w pierwszej połowie IV wieku. Wspomina się go m.in. w zachowanych mowach św. Leona I Wielkiego, papieża. Następnie przyjęto, że Wielki Post będzie się rozpoczynał 6 tygodni przed Niedzielą Palmową, a kończył w Wielki Czwartek.

Od początku V wieku uroczystość Zmartwychwstania Pańskiego zaczęto bardziej uwidaczniać. Z tego też powodu włączono do Wielkiego Postu Wielki Piątek i Wielką Sobotę. Trwał on wówczas 6 tygodni, czyli 36 dni. Pozostałe 4 zostały dodane pod koniec pontyfikatu papieża Grzegorza Wielkiego. – W Rzymie urządzano procesję pokutną od kościoła św. Anastazji do św. Sabiny, tam papież, zresztą tak jak i robi dzisiaj, odprawiał Mszę św. — mówi ks. dr Stanisław Mieszczak SCJ, zastępca Przewodniczącego Archidiecezjalnej Komisji ds. Liturgii i Duszpasterstwa Liturgicznego.

Skąd wzięła się wobec tego Środa Popielcowa? – Zawsze była taka praktyka, że post rozpoczynano prywatnie posypując sobie głowy, ale aż do XI wieku właściwie nie było żadnego obrzędu — odpowiada liturgista. Wyjaśnia, że po raz pierwszy jakikolwiek dokument na ten temat pojawia się na synodzie w Benevento, który odbył pod koniec XI wieku. – Wtedy pojawia się już obowiązek posypywania duchownych i świeckich popiołem, a więc także i błogosławieństwo. Rozpowszechniło się to na przełomie XII i XIII wieku poprzez Pontyfikał rzymsko-germański — dodaje. Ks. dr Stanisław Mieszczak zwraca przy tym uwagę, że nie było tak, że obrzęd został wprowadzony w konkretnym roku, a było to raczej coś narastającego, co odpowiadało współczesnym potrzebom.

Aby wypędzić pokutników

Nazwa „Środa Popielcowa” wywodzi się natomiast z rytów pokutnych. Od połowy V wieku w każdy pierwszy poniedziałek Wielkiego Postu dokonywano obrzędu, który polegał na wypędzaniu z kościoła publicznych pokutników, na których ciążyły duże przewinienia. Następnie przystępowali oni do tajnej spowiedzi przed biskupem albo delegatem, który został przez niego wyznaczony i później o wyznaczonej godzinie stawiali się przed wejściem do kościoła. Byli wprowadzani do środka, a biskup i prezbiterzy posypywali im głowy popiołem. Wypowiadano przy tym formułę pochodzącą z biblijnego wersetu: „Pamiętaj człowiecze, że jesteś prochem i w proch się obrócisz; czyń pokutę, abyś miał życie wieczne”. Następnie biskup kropił pokutników oraz przeznaczone dla nich ubrania wodą święconą. Po litanii do Wszystkich Świętych, w czasie której leżeli na posadzce świątyni, wypędzano ich na zewnątrz.

Od początku VII wieku obrzęd ten był sprawowany w środę wypadającą przed pierwszą niedzielą Wielkiego Postu. W X wieku obok publicznych pokutników, brali w nim udział także zebrani wierni. Synod w Benevento zalecał wierzącym udział, który tym sposobem stał się znakiem rozpoczęcia postu. Kolejnym aktem jego utwierdzenia, była akceptacja papieża Urbana II, który zalecał stosowanie go przez biskupów i kapłanów. Mszał Rzymski z 1474 roku wymienia natomiast Środę Popielcową pod nazwą „Feria Quarta Cinerum”, Termin ten można przetłumaczyć jako „środa popiołów” („feria” – „dzień/święto”, „quarta” – „czwarta”, „cinerum” – „popiół”). Później obrzęd posypania głów powielano w średniowiecznych pontyfikałach.

Popielec obecnie

Obrzęd posypania głów popiołem ma miejsce w czasie liturgii słowa po homilii i zastępuje akt pokuty. Celebrans ze złożonymi rękami najpierw zachęca wiernych do tego, by zjednoczyli się z nim w modlitwie błagalnej o poświęcenie popiołu, po której następuje obrzęd. Kapłan, posypując głowy wiernych, wypowiada słowa: „Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię” lub „Prochem jesteś i w proch się obrócisz”. Jeśli obrzęd ma miejsce w czasie Mszy św., następuje po nim modlitwa powszechna i liturgia eucharystyczna.

Palmy, które stają się popiołem

Skąd bierze się popiół, którym posypywane są głowy wiernych? Ks. dr Stanisław Mieszczak SCJ podkreśla, że sprawa jest bardzo prosta. – Dokumenty historyczne niewiele mówią o sposobie jego przygotowywania popiołu. Po prostu popiół zawsze pochodzi z czegoś, co zostaje spalone i od starożytności popiół zawsze stanowił jakiś rodzaj środka do użyźniania gleby — tłumaczy. Stąd także – poza symbolem pokuty – posypanie głowy jest wyrazem „nadziei na to, że coś nowego urośnie (…) w sercu człowieka”. – Tutaj w naszej tradycji polskiej najczęściej mówi się o tym, że ten popiół pochodzi z palm z poprzedniego roku, które się spala i tak powstaje popiół na Środę Popielcową, ale nie jest to obowiązujące. To jest pewna tradycja, która jest nasza polska. W dokumentach kościelnych nie ma nigdzie na ten temat jakiegoś wspomnienia — zauważa liturgista.

Najczęściej popiół pochodzi z palm wielkanocnych, które zostały poświęcone rok wcześniej.

W Popielec katolików obowiązuje wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych (od 14. roku życia) i post ścisły (między 18. a 60. rokiem życia), czyli ograniczenie liczby posiłków do dwóch lekkich i jednego do syta w ciągu dnia. Udział we Mszy św. tego dnia nie jest obowiązkowy.