Natalia Janowiec: Śmierć oznacza koniec więzi między człowiekiem a jego bliskimi? Jak tę relację rozumieli ojcowie Kościoła?

O. prof. dr hab. Dariusz Kasprzak OFMCap: Dla właściwego zrozumienia patrystycznej koncepcji śmierci istotne jest dostrzeżenie jej ścisłej zależności od koncepcji samego człowieka. Na pojmowanie tego zagadnienia przez wczesnochrześcijańskich myślicieli ogromny wpływ wywarła grecka tradycja filozoficzna wraz ze swoim spirytualizmem. Tradycja chrześcijańska przejęła wówczas – choć z istotnymi modyfikacjami – dualistyczną antropologię antyczną, opisującą człowieka jako złożenie duszy i ciała. W konsekwencji ojcowie Kościoła zaadaptowali grecką definicję śmierci, interpretując ją jako moment oddzielenia duszy od ciała. Przekonanie to upowszechniło się w epoce patrystycznej. Stan pośmiertny zaczęto konsekwentnie rozumieć jako dalsze, samodzielne istnienie duszy, która – choć pozbawiona ciała – wciąż zachowuje wobec niego istotową relację.

- Istnieją w pismach ojców Kościoła świadectwa mówiące o szczególnej więzi między duszami zmarłych a osobami, które modlą się za nie na ziemi?

- W tekstach ojców Kościoła odnajdujemy obraz relacji, która pokonuje granicę śmierci: to pełna miłości więź między żyjącymi jeszcze w doczesności a bliskimi, którzy odeszli. Ta bliskość nie jest tylko wydumaną teorią, ale wynika z chrześcijańskiej prawdy o obcowaniu świętych. Starożytni myśliciele chrześcijańscy powtarzali, że śmierć nie niszczy miłości, a jedynie zmienia jej formę na niewidzialną i duchową. Najlepszym tego dowodem były ich własne, głębokie doświadczenia. Np. św. Makryna Młodsza (327-380) i jej brat św. Grzegorz z Nyssy (335-395) po śmierci ich brata – św. Bazylego Wielkiego – dają świadectwo swej niezłomnej wiary w zmartwychwstanie ciał i nadzieję na ponowne spotkanie ze zmarłymi – już w wieczności u Boga. Podobnie św. Ambroży z Mediolanu (340-397), który po stracie brata Satyra wierzył, że zyskał w nim osobistego opiekuna w niebie czy wreszcie św. Augustyn z Hippony (354-430), spełniając ostatnią wolę umierającej matki, św. Moniki, modlił się za nią przy ołtarzu.

- Święty Augustyn zastanawiał się nad tym, czy zmarli wiedzą o sprawach żyjących. Do jakich wniosków doszedł?

- Augustyn z Hippony, wskazywał na fenomen śmierci i jego przyczyny (śmierć fizyczna i duchowa) oraz na chrześcijańskie postawy wobec śmierci: lęk przed śmiercią fizyczną, ale i radość wobec śmierci, rozumianej duchowo jako początek życia wiecznego z Bogiem. Augustyn z Hippony dowodził, że zmarli z zasady nie wiedzą, co dzieje się na ziemi, ponieważ ich dusze przebywają w odrębnej rzeczywistości. W ocenie biskupa Hippony naturalnym stanem dusz po śmierci jest całkowity brak uczestnictwa w ziemskich troskach bliskich, czego dowodem dla myśliciela był brak pośmiertnych wizyt jego własnej matki, czy biblijna przypowieść o bogaczu i Łazarzu. Od tej ogólnej reguły biskup Hippony odróżniał jednak trzy sytuacje: wiedza o świecie żywych może dotrzeć do zmarłych poprzez relacje aniołów lub nowo przybyłych dusz, za sprawą bezpośredniego objawienia Bożego, bądź też w ramach szczególnej, nadprzyrodzonej działalności świętych i męczenników. Co istotne, wszelkie zjawiska, w których żywi doświadczają obecności zmarłych – na przykład w snach – uznawał za iluzoryczne. Nie stanowią one realnej obecności dusz, lecz są obrazami tworzonymi w umyśle lub wywoływanymi przez aniołów. W konsekwencji relacja ta pozostaje jednostronna – żyjący mogą wspierać zmarłych modlitwą oraz sakramentami, lecz ci drudzy nie są świadomi ziemskich wydarzeń, o ile Bóg nie postanowi inaczej.

- Jak ojcowie Kościoła uzasadniali modlitwę za zmarłych i czy wierzyli, że może ona realnie pomóc duszom?

- Św. Justyn Męczennik (100-165) był pierwszym teologiem chrześcijańskim, który opisywał, że śmierć fizyczna polega na oddzieleniu duszy od ciała, i stanowi zaledwie pierwszą przemianę, wskazując tym samym na niewystarczalność człowieka ziemskiego, ale i niewystarczalność ludzkiej duszy i ducha, których istnienie zależy wyłącznie od Boga. Owo przekonanie o niewystarczalności człowieka wobec Boga było powszechne u ojców Kościoła. Praktycznie, we wspólnocie Kościoła skutkowało ono modlitewnym zawierzaniem Panu Bogu zmarłych chrześcijan.

Dla chrześcijan umieszczenie zwłok w grobie było rozumiane jako doczesne, czasowe złożenie czy też położenie. Ciało zmarłego spoczywało w grobie, a miejsce złożenia zmarłych określał grecki termin κοιμητήριον (miejsce zaśnięcia), czy w łacińskiej transliteracji: coemeterium, ta ostatnia nazwa z czasem stała się chrześcijańską nazwą cmentarza. Poganie, zasadniczo nie wierzący w zmartwychwstanie, na określenie miejsca pochówku zmarłych stosowali natomiast termin νεκρόπολις, czyli miasta umarłych.

Od I wieku posiadamy jednoznaczne świadectwa, że chrześcijanie chowali swych zmarłych bezpośrednio w ziemi (inhumacja), i nie praktykowali kremacji. Trumnę z drewna zaczęto stosować do pochówku dopiero od X wieku. Złożony do grobu chrześcijanin był żegnany przez rodzinę i przyjaciół, ale także przez wspólnotę kościelną (hymny, psalmy). Ciało było sytuowane twarzą w kierunku wschodnim, skąd zmarły oczekiwał przyjścia Chrystusa. Od II wieku (np. u Tertuliana) znajdujemy świadectwa o wspominaniu wśród chrześcijan dnia śmierci, rozumianego jako dzień narodzin dla nieba. Zwyczaj celebrowania Mszy św. za zmarłych jest powszechnie poświadczony w źródłach patrystycznych od III wieku.

U św. Cyryla Jerozolimskiego (315-386) znajdujemy zapis chrześcijańskiego przekonania, że Eucharystia sprawowana przez Kościół za zmarłych „przynosi największy pożytek duszom, za które jest zanoszona”. Podobnie o „wielkim zysku i wielkiej korzyści” dla zmarłych ze sprawowania za nich Eucharystii mówił św. Jan Chryzostom czy św. Augustyn z Hippony („dusze zmarłych doznają ulgi dzięki pobożności swoich żyjących bliskich, gdy składa się za nich Ofiarę Pośrednika”).

- Według ojców Kościoła dusza po śmierci zachowuje świadomość upływającego czasu?

- To trudne pytanie, bo pośrednio zakłada późniejsze nauczanie kościelne na ten temat. Ale spróbuję na nie odpowiedzieć następująco. W toku wielowiekowych dyskusji ojcowie i pisarze Kościoła nie wypracowali jednolitego nauczania na ten temat, lecz stworzyli wiele uzupełniających się intuicji teologicznych. Teologowie wczesnochrześcijańscy musieli bowiem połączyć biblijną prawdę o zmartwychwstaniu ciał z grecką ideą nieśmiertelności duszy. Ojcowie Kościoła bronili przede wszystkim chrześcijańskiej prawdy o integralności natury ludzkiej i ostatecznego zbawienia podczas paruzji. Istnienie czy zbawienie duszy w jakimś stanie pośrednim było dla nich niepełne i niewystarczające. Stąd wypracowywali różne hipotezy teologiczne na temat duszy po śmierci. Jedni (Justyn Męczennik czy Ireneusz z Lyonu) uważali, że po śmierci dusze wszystkich ludzi trafiają do jakiegoś podziemnego miejsca oczekiwania (Szeolu czy też Hadesu), podzielonego na odrębne strefy. Teologowie aleksandryjscy (Klemens i Orygenes) wierzyli, że dusze, które opuściły ziemskie życie z pewnymi niedoskonałościami, przechodzą przed niebem proces edukacji, leczenia i duchowego dojrzewania, aby przygotować się na pełne zjednoczenie z Bogiem. Ojcowie kapadoccy traktowali stan pośredni jako dynamiczny proces „wzrastania w Bogu” myśleli, że stan człowieka po śmierci nie jest ostateczny, bo człowiek jako dusza bez ciała jest niekompletny. Ten byt dusz można ulepszyć poprzez zanoszoną za nich modlitwę Kościoła. Natomiast wg dosyć legalistycznej opinii Augustyna z Hippony, los człowieka decyduje się w momencie śmierci. Przeżywanie stanu pośredniego (jako radości lub męki) zależy wg niego bezpośrednio od jakości ziemskiego życia.

- Dlaczego ojcowie Kościoła przestrzegali przed próbami wywoływania zmarłych. Gdzie przebiega granica między takimi praktykami a obcowaniem świętych?

- Granicą są jakiekolwiek praktyki magiczne i nekromancja. Ojcowie Kościoła zdecydowanie odrzucali jedne i drugie, widząc w nich śmiertelne zagrożenie dla wierzącego. Tertulian, Augustyn czy Jan Chryzostom uważali magię i wywoływanie zmarłych za formę bałwochwalstwa oraz demoniczne oszustwo. Przekonywali, że podczas rytuałów magicznych czy nekromancji ludzie nie łączą się z bliskimi, lecz z upadłymi aniołami. Demony, dzięki wyższej inteligencji, perfekcyjnie naśladują wygląd i głos zmarłych, by mamić żyjących i odciągać ich od Stwórcy. W tym kluczu antyczni teolodzy interpretowali biblijną historię wróżki z Endor (1 Sm 28), uznając przywołaną postać proroka Samuela za demoniczny fantom. Sprzeciw ten mocno zakorzeniony był w tekście Pisma Świętego – np. Księga Powtórzonego Prawa (Pwt 18, 10–12) nazywa nekromancję obrzydliwością w oczach Pana. Ponadto chrześcijańska eschatologia jednoznacznie wskazywała, że po śmierci dusza trafia pod wyłączną władzę Boga. Żaden ziemski mag nie ma mocy, by „wyrwać” zmarłego z zaświatów, a próby te uznawano za brak zaufania do Bożej Opatrzności. Szukanie wiedzy u istot potępionych niszczyło chrześcijańską nadzieję, dlatego wczesna teologia konsekwentnie chroniła wiernych przed ułudą, wskazując zmartwychwstanie jako jedyne źródło prawdy.

Dziękuję za rozmowę.