Nie lubię chodzić na zakupy. Ale przez wszystkie lata mojego życia mogłem obserwować, jak zmieniały się ich warunki: dostępność towarów i ich jakość. Zwłaszcza rodzaj opakowań. W latach 80. XX wieku towary były reglamentowane i trudno było je zdobyć, co często poprzedzone było czekaniem godzinami w kolejkach. Również opakowania pozostawiały bardzo wiele do życzenia. Z biegiem lat jednak stawały się one coraz bardziej kolorowe, kuszące do nabywania danych produktów. Nie zmieniła się tylko ich zawartość: cukier pozostaje zasadniczo cukrem, a masło – masłem.

Niezmienna zawartość

Podobnie jest z Dekalogiem – Bożymi przykazaniami. Zmieniał się sposób ich wyrażania, ale ich treść i przesłanie pozostają niezmienne. Bóg stworzył człowieka jako zdolnego do wejścia z Nim w relację, czyli zdolnego do zrozumienia Boga i odpowiedzenia na Jego wezwania: jednym słowem – zdolnego, aby Mu uwierzyć. Dlatego Bóg może się zwracać do człowieka i przekazywać mu swoje przesłanie. Objawia siebie i to, co jest niezbędne dla pełni szczęścia człowieka. Dokonując dzieła stworzenia, czyni człowieka swoim przyjacielem i powołuje go do życia wiecznego. Gdy człowiek popadł w niewolę grzechu i śmierci, Bóg objawił się po to, aby go wyzwolić z tej niewoli. Potem utworzył sobie lud Starego Przymierza, wyzwolił go z niewoli egipskiej, przemawiał do niego przez proroków. Zawsze to objawienie zawiera wezwanie do wiary w jedynego Boga i do przestrzegania Jego przykazań.

Pełnia Bożego objawienia dokonuje się w Jezusie. Tworzy On lud Nowego Przymierza – swój Kościół. Powołani są do niego wszyscy ludzie, bo Bóg pragnie wszystkich zbawić i doprowadzić do poznania prawdy (por. 1 Tm 2, 4-5). Boże Objawienie przekazywane jest z pokolenia na pokolenie, od Jezusa i Apostołów po dziś dzień. Mówimy wtedy o Tradycji. Jest ona ustna oraz spisana w księgach uznawanych przez Tradycję za natchnione przez Boga – to Pismo Święte. W całej Tradycji zawiera się norma wiary dla wszystkich pokoleń. Sobór Watykański II przypomina, że „Święta Tradycja i Pismo Święte stanowią powierzony Kościołowi jeden święty depozyt słowa Bożego” (Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym Dei verbum, 10).

Niezmienność Tradycji

Tradycja ta rozwija się w Kościele. Nie oznacza to dodawania do niej nowych elementów – chodzi o wzrost jej rozumienia. To samo niezmienne objawienie pozostaje źródłem odpowiedzi na najważniejsze pytania ludzi wszystkich epok. Stąd możemy powiedzieć, że Tradycja apostolska jest tradycją żywą. Dokonuje się to pod opieką Ducha Świętego. Od tej zawsze obowiązującej Tradycji należy jednak odróżnić tradycje różnych Kościołów chrześcijańskich czy też tradycje różnych Kościołów lokalnych. Są one często inspirowane Ewangelią i ważne dla chrześcijańskiego życia, np. sposób sprawowania liturgii, kształt teologii, życie zakonne i jego formy, celibat duchownych, organizacja życia kościelnego. One mogą się różnić między sobą i podlegać zmianom.

Dekalog jest niezmiennym elementem Bożego objawienia. Zmieniają się jedynie formy literackie jego przekazu. Najczęściej ludzie uczyli się go z dostępnych katechizmów. Kiedy porównamy różne wydania katechizmu, zobaczymy, że ich forma czy zawartość jest zmienna. Pisany jest tak, aby jego czytelnik mógł jak najlepiej zrozumieć jego treść zgodnie ze sposobem poznawania i mentalnością danej epoki. Nie dziwi też, że katechizm jest ułożony inaczej, gdy jego odbiorcami są dorośli, a inaczej, gdy są nimi dzieci. Jednym słowem – różnice między katechizmami wynikają z ich różnych duszpasterskich przeznaczeń. Jeśli weźmiemy do ręki katechizm pisany dla dzieci, to wersja Dekalogu tam zawarta będzie jakąś wersją „ubogą” w porównaniu z wersją z katechizmu dla dorosłych. Zawsze jednak podstawowa treść Dekalogu jest taka sama dla wszystkich katechizmów. Nie oznacza to jednak, że ta zwięzła forma jest zafałszowana. Prostota formy przekazu treści Bożych przykazań ma cel dydaktyczny i służy łatwemu zapamiętaniu tego samego sensu zawartego w tym elemencie Bożego objawienia.

W tradycji judaistycznej

Postawmy pytanie: dlaczego Dekalog biblijny różni się od katechizmowego? Najpierw zauważmy, że w samej Biblii mamy dwa teksty zwane Dekalogiem. Pierwszy fragment znajduje się w 20. rozdziale Księgi Wyjścia, drugi natomiast – w 5. rozdziale Księgi Powtórzonego Prawa. Już ich pobieżna lektura pozwala nam stwierdzić, że nie podają identycznego tekstu. Najprościej wytłumaczyć to tym, że autorzy tekstu biblijnego zwracali uwagę na sens tekstu, a nie na sposób jego wyrażania. Według Biblii, tekst zawarty w Wj 20, 2-17 i w Pwt 5, 6-21 składa się z dziesięciu słów. Stąd też już w tradycji greckiej powstała nazwa „Dekalog” (deka: dziesięć, log[oi] od logos: słów). Co ciekawe, ten biblijny tekst przykazań nie zawiera ich numeracji. Tradycja żydowska (jak też tradycje chrześcijańskie), przypisując różnym częściom Dekalogu różne numery, inspirowana jest tekstem biblijnym. Przyjmuje ona podział przykazań na pięć pierwszych, o naszym stosunku do Boga, i na pięć następnych, zajmujących się głównie relacjami międzyludzkimi. Natomiast w tradycji chrześcijańskiej ten podział jest inny: trzy pierwsze mówią o relacji człowieka do Boga, a siedem pozostałych dotyczy relacji międzyludzkich.

Tradycja katolicka

Dla Kościoła Katolickiego tekst biblijny obu Testamentów, czytany w tradycji wspólnoty Kościoła, jest zawsze tekstem źródłowym. Dotyczy to również Dekalogu. Możemy się o tym przekonać, gdy czytamy przeznaczony dla dorosłych najnowszy Katechizm Kościoła Katolickiego. Opiera się on na tekście biblijnym i poszczególnym częściom Dekalogu biblijnego poświęca dosyć obszerną i pogłębioną refleksję.

Warto pamiętać, że sam podział i numeracja przykazań ulegały zmianie w ciągu wieków. Obecny katechizm przyjmuje podział przykazań ustalony przez św. Augustyna, tradycyjnie stosowany w Kościele Katolickim. Od czasów tego wielkiego świętego Dekalog uzyskał pierwszorzędne miejsce w katechezie przyszłych ochrzczonych i wiernych. W XV wieku ustalił się zwyczaj wyrażania przykazań Dekalogu w formułach rymowanych, łatwych do zapamiętania i o pozytywnym charakterze. Używa się ich jeszcze dzisiaj. Katechizmy Kościoła często dawały wykład moralności chrześcijańskiej według porządku „dziesięciu przykazań” (por. KKK 2065).

Potwierdził to sobór trydencki. Wobec nauki reformacji sobór przypomniał, że Dekalog obowiązuje wszystkich chrześcijan. Również człowiek usprawiedliwiony jest w dalszym ciągu zobowiązany do zachowywania Dziesięciu przykazań. Aktualność Bożych przykazań potwierdził też Sobór Watykański II, gdy w Konstytucji dogmatycznej o Kościele Lumen gentium stwierdza: „Biskupi, jako następcy Apostołów, otrzymują od Pana (...) misję nauczania wszystkich narodów i głoszenia Ewangelii wszelkiemu stworzeniu, aby wszyscy ludzie przez wiarę, chrzest i wypełnianie przykazań dostąpili zbawienia” (n. 24).

Aktualny podział przykazań, zawarty w najnowszym katechizmie, został przyjęty także przez luterańskie wyznanie wiary. Nieco innego podziału dokonali Ojcowie Kościoła na chrześcijańskim Wschodzie. Zachował się on w Kościołach prawosławnych i we wspólnotach reformowanych (por. KKK 2066).

Autor jest dogmatykiem i duszparzem, profesorem nadzwyczajnym na Wydziale Teologii KUL, redaktorem naczelnym Teologii w Polsce.

Kolejny artykuł poświęcony Dekalogowi – w numerze z datą 3 maja.