Sztuka: architektura, rzeźba, malarstwo, w historii cywilizacji człowieka związana była od zawsze z religią. Najwspanialsze dzieła sztuki powstawały przede wszystkim w związku z kultem, w mniejszym stopniu z domem władcy, którego władza - w powszechnym mniemaniu - pochodziła od Boga. Te więzi zaczęły słabnąć dopiero w XIX w. O ile architektura sakralna, związana z religią katolicką tego czasu, nadal odgrywała ważną rolę obok budowli świeckich, to rzeźba i malarstwo tę wiodącą pozycję straciły. W Polsce zmniejszyła się podówczas rola Kościoła jako mecenasa sztuki, głownie pod wpływem negatywnej polityki prowadzonej przez zaborców.

XIX-wieczne malarstwo powstaje głównie w kręgu szkół artystycznych. Akademia decyduje o tym, co jest dobre w sztuce, a co mniej wartościowe, jakie tematy są ważne i wzniosłe, a jakie podrzędne i trywialne. To temat dzieła sztuki określał jego rangę i wartość, a wyznaczała ją następująca kolejność: malarstwo historyczne (religijne, alegoryczne, mitologiczne), pejzaż, portret, malarstwo rodzajowe, martwa natura.

Największym przedstawicielem malarstwa historycznego w Polsce jest Jan Matejko, który cały swój talent i całe swoje życie poświęcił krzewieniu wartości patriotycznych i religijnych. Malarstwo religijne reprezentowane jest przez dwa nurty. Z jednej strony jest to sztuka o charakterze świeckim i nie mająca kultowego przeznaczenia. Wykonywano ją z myślą o wystawach, tzw. "Salonach". Temat religijny był tylko pretekstem do namalowania obrazu, wykreowania wizji artystycznej malarza. Henryk Siemiradzki przedstawił męczeństwo pierwszych chrześcijan w obrazie Pochodnie Nerona czyli świeczniki chrześcijaństwa; obraz podarowany przez artystę społeczeństwu polskiemu stał się przyczyną powołania Muzeum Narodowego w Krakowie. "Zaprowadzenie chrześcijaństwa R. P. 966" to temat obrazu Jana Matejki. Powstają jednocześnie liczne obrazy z życia Jezusa Chrystusa i Matki Bożej tworzone w oparciu o własne potrzeby i przeżycia, których treści odbiegają od ewangelicznych przekazów. Często się zdarza, że sceny z życia świętych mają całkiem nie religijne znaczenie. Popularne tematy jak kuszenie św. Antoniego czy obrazy związane z Marią Magdaleną służą za pretekst do przedstawienia wątków erotycznych.

Odmienny, ale i skromniejszy, jest drugi nurt. Jest to malarstwo kościelne. Dokonania epoki renesansu i baroku stanowią wspaniały, ale i zamknięty rozdział. Związane jest to m.in. z przejęciem mecenatu przez państwo i zamożne mieszczaństwo. Brak badań nad tą sztuką nie pozwala w pełni dokonać jego oceny i wartości. Najczęściej są to obrazy związane z Męką Pana Jezusa, wizerunkami Matki Bożej i świętych, którym były dedykowane poszczególne ołtarze. Tym razem już dbano, aby przekaz ikonograficzny treści dzieła był zgodny z ewangelią. Postacie świętych opatrywano odpowiednimi atrybutami, po których je rozpoznawano. Wykonywali je często znakomici artyści. Na terenie diecezji płockiej można odnaleźć wiele dzieł wybitnych malarzy akademickich, których twórczość jest dziś mało znana albo całkowicie zapomniana. Obrazy Wojciecha Gersona znajdują się m.in. w Siecieniu, Drobinie i Pułtusku. Niektóre jego obrazy uległy zniszczeniu w trakcie pożaru czy rozbiórki świątyń, np. w Gostyninie czy Gąbinie. Piotr Kaczorowski namalował dla płockiej katedry Serce Pana Jezusa ( Muzeum Diecezjalne w Płocku), oraz Matkę Boską Siedmiu Boleści, a dla kościoła w ProboszczewicachŚw. Floriana i Św. Katarzynę. Dla tej samej świątyni Antoni Murzynowski wykonał Matkę Boską Łaskawą i Św. Józefa. Tych obrazów jest bardzo dużo, są wśród nich dzieła słabsze, ale też i dzieła wybitne. Jakość obrazu zależała od autora i jego ceny. Wpływ na cenę miała ranga malarza, rozmiar płótna i liczba przedstawionych osób.

W XIX w. ważną rolę odegrały liczne bractwa jak Arcybractwo Nieustającej Adoracji Najświętszego Sakramentu, które zajmowało się działalnością charytatywną, pośrednictwem pomiędzy niezamożnymi parafiami a wytwórcami i artystami wykonującymi różnego rodzaju sprzęty kościelne. Pośrednicząc w wykonywaniu sztuki kościelnej, nadzorowały jednocześnie, aby treści, przekazywane przez dzieła sztuki były zgodne z nauką Ewangelii.