W roku 500-lecia fary-konkatedry

Bydgoszcz nie może poszczycić się zbyt wieloma zabytkami, choć ma bogatą historię. Pierwsze wzmianki o niej pochodzą z roku 1238. Jednak już znacznie wcześniej, najpóźniej na początku XII wieku, na nie istniejącej już wyspie na Brdzie był gród kasztelański, którego zadaniem było strzec przeprawy przez rzekę. Otaczały go osady rzemieślniczo-handlowe. W obrębie jednej z nich pobudowany został najpóźniej w pierwszej połowie XII wieku kościół romański pw. św. Idziego, będący pierwszą farą (rozebrany w 1738 r.). Żaden ślad nie pozostał także po zamku, w który w XIV wieku przekształcony został dawny gród. Nie jest jednak Bydgoszcz całkowicie pozbawiona zabytków. Jednym z najcenniejszych jest piękny, późnogotycki kościół farny pw. św. Marcina i Mikołaja, konkatedra naszej archidiecezji. To miejsce szczególnie bliskie bydgoszczanom. Wiele bowiem zawdzięczają tej świątyni i królującej tu Matce Bożej z różą w dłoni, nazywaną Matką Pięknej Miłości. To tu bije duchowe serce Grodu nad Brdą.

Parafia stara jak miasto

Początki kościoła i parafii ściśle wiążą się z początkami dziejów Bydgoszczy, jako miasta. Dokument lokacyjny wystawiony został 19 kwietnia 1346 r. przez króla Polski Kazimierza Wielkiego, który dziewięć lat wcześniej odbił gród z rąk Krzyżaków. Monarcha nakazał w nim wytyczenie miasta na równinie położonej na zachód od grodu. Nie znana jest dokładna data budowy pierwszego, drewnianego kościoła, mającego już w założeniach pełnić funkcję nowej fary. Wiadomo jedynie, że parafia została erygowana w roku 1399. Już wówczas świątynia nosiła wezwanie św. Mikołaja, a jej lokalizacja zbliżona była do obecnej. Kościół ten w roku 1409 został spalony przez Krzyżaków. Do budowy nowej, stojącej obecnie świątyni przystąpiono dopiero w roku 1466. Głównym jej fundatorem był Jan Kościelecki, wojewoda inowrocławski, starosta bydgoski i malborski. Swój udział miała także kasa miejska oraz mieszczanie, którzy w XV i XVI wieku wzbogacili się znacznie na handlu zbożem. Być może w jej murach, o zakładanym początkowo układzie bazylikowym korpusu, tkwią wcześniejsze fragmenty z okresu bezpośrednio po zniszczeniu pierwotnego kościoła. Budowę ukończono w roku 1502. W tym samym roku dokonano także konsekracji nowej świątyni - najprawdopodobniej w uroczystość św. Bartłomieja, 24 sierpnia.

W XVI i XVII wieku do kościoła dobudowano cztery kaplice: św. Anny (1515), św. Szczepana (1605), św. Jana Ewangelisty (1612) oraz św. Fabiana i Stanisława (1617). XVIII wiek był czasem bardzo trudnym dla Bydgoszczy i bydgoskiej fary - miasto zubożało i wyludniło się, co sprawiło, że także kościół został bardzo zaniedbany i zaczął chylić się ku ruinie. Jego stan pogorszył się jeszcze podczas wojen napoleońskich, kiedy to w latach 1806-1813 świątynia została zamieniona w magazyn wojskowy - najpierw przez Francuzów, a później przez Rosjan. Od ruiny uratowały go remonty przeprowadzone w latach 1819-1830. W ich trakcie rozebrano trzy z czterech kaplic, które były w stanie ruiny. Pozostała jedynie najmłodsza z nich, świętych Fabiana i Stanisława - obecnie Krzyża Świętego. Dopiero w 1831 r. wznowiono w farze służbę Bożą.

Aż do końca zaborów była fara jedynym kościołem katolickim w Bydgoszczy, centrum życia nie tylko religijnego, ale także patriotycznego tamtejszych Polaków. W latach 1922-25 prowadzono prace remontowe, w ramach których wykonano także, według projektu Stefana Cybichowskiego, piękną, barwną polichromię. W 1945 r., podczas walk o wyzwolenie Bydgoszczy, kościół został znacznie uszkodzony. Obraz Matki Bożej nie ucierpiał dzięki temu, że od 1943 r. ukryty był poza Bydgoszczą. Natychmiast po zakończeniu działań wojennych przystąpiono do remontu, który ukończono w roku 1949. Od 1982 r., z woli kard. Józefa Glempa, przy kościele rezydował biskup - Wikariusz Biskupi dla Miasta Bydgoszczy. W 1997 r. Papież Jan Paweł II podniósł farę do rangi konkatedry.

Piękna Pani z różą w dłoni i inne zabytki

Największym skarbem konkatedry jest obraz Matki Bożej znajdujący się w ołtarzu głównym. To późnogotyckie malowidło szkoły flamandzkiej z pierwszej ćwierci XVI wieku, ufundowane najprawdopodobniej przez Stanisława Kościeleckiego jako wotum. Maryja jest tu przedstawiona w pozycji stojącej. Na lewym ramieniu trzyma dzieciątko Jezus, w prawej ręce zaś piękną, czerwoną różę. U jej stóp widzimy klęczącą postać mężczyzny przedstawiającą fundatora obrazu. Wokół niego owija się wstęga z napisem wykonanym gotyckimi minuskułami "Mater Dei, memento mei" - "Matko Boga, pamiętaj o mnie". Ponad głową Maryi unosi się para aniołów, które przytrzymują Jej koronę. "Jest to najpiękniejsza ze wszystkich znanych polskich podobizn Dziewicy" - tak o tym obrazie wypowiedział się wybitny znawca sztuki, prof. Tadeusz Dobrowolski. Obraz otaczany jest wielką czcią od początku, gdy tylko umieszczono go w tej świątyni. Bóg obdarzył tu, za wstawiennictwem Maryi, swój lud wieloma łaskami, o czym świadczą liczne wota złożone tu w ciągu pięciu stuleci. Jako ciekawostkę można wspomnieć, że pod koniec XVIII wieku znaczną część wot, a także inne kosztowności należące do parafii, przeznaczono na wsparcie insurekcji kościuszkowskiej. Ogólna wartość przekazanych dóbr wyniosła około 220 grzywien, czyli ok. 14 tys. ówczesnych złotych polskich, co było sumą niebagatelną. 29 maja 1966 r. kard. Stefan Wyszyński, przy współudziale kard. Karola Wojtyły, dokonał uroczystej koronacji Obrazu. Rekoronacji dokonał 7 czerwca 1999 r., podczas swej wizyty w Bydgoszczy, Papież Jan Paweł II.

Wspaniałą oprawę wizerunku stanowi piękny, bogato zdobiony, barokowy ołtarz z ok. 1700 r. W jego zwieńczeniu umieszczony jest kolisty obraz z początku XVIII wieku przedstawiający Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny z parą klęczących fundatorów. Na uwagę zasługują także ołtarze boczne. Najstarszy z nich pochodzi z drugiej połowy XVII wieku. Znajduje się w zamknięciu północnej nawy kościoła. Umieszczony w nim jest, również bardzo czczony, obraz Matki Bożej Szkaplerznej z 2 drugiej połowy XVII wieku, ozdobiony srebrną sukienką z ok. 1700 r. W górnej kondygnacji znajduje się mały obraz Świętej Rodziny. W tej samej nawie umieszczony jest także ołtarz, z pierwszej połowy XVIII wieku z obrazami: św. Barbary (2 połowa XVII wieku) - pochodzenia włoskiego lub flamandzkiego, św. Wawrzyńca i Boga Ojca w zwieńczeniu. W nawie południowej znajdują się kolejne trzy ołtarze. W zamknięciu - XVIII-wieczny z obrazem św. Józefa z młodym Chrystusem pochodzącym z dawnej kaplicy św. Anny. Kolejny ołtarz, umieszczony w pobliżu wejścia bocznego, został ufundowany w roku 1696 przez Stanisława i Helenę Konarskich. W środkowej części ołtarza znajduje się obraz przedstawiający św. Rocha, ponad nim zaś malowidło ukazujące scenę męczeństwa świętych Kryspina i Kryspiniana. Ostatni ołtarz, stojący najbliżej chóru, pochodzi również z XVIII wieku i przedstawia św. Antoniego z Dzieciątkiem. W kaplicy Świętego Krzyża znajduje się ołtarz z krucyfiksem z XVII wieku, przebudowany znacznie w wieku XIX.

Inne ciekawe zabytki znajdujące się w kościele to rokokowa ambona i takież stalle. Ambona wykonana została w 2 połowie XVIII wieku. Nie powstała dla kościoła farnego. Przeniesiona tu została z nieistniejącego kościoła Karmelitów. Umieszczony na niej obraz przedstawia bł. Stanisława z Poznania, karmelitę zamordowanego w 1420 r. Z tego samego kościoła pochodzą również cztery stalle z tego samego okresu, umieszczone przy ścianach prezbiterium, na których umieszczono łącznie 18 postaci świętych. Dumą kościoła są także dwie zabytkowe monstrancje (z ok. 1730 i 1760 r.), kielichy (z XVII-XIX wieku), łódka na kadzidełko z ok. 1700 r. oraz mosiężne lichtarze z XVI wieku. W pobliżu kościoła, od strony rzeki stoi kamienna figura św. Jana Nepomucena z 2 połowy XVIII wieku. Święty ten uważany był niegdyś za obrońcę od powodzi.