Jan Karski, legendarny kurier z czasów II wojny światowej, zmarł 13 lipca 2000 r. w Stanach Zjednoczonych. Miał 86 lat. Pogrzeb odbył się 20 lipca na cmentarzu Bethesda na przedmieściach Waszyngtonu.
Największe uznanie zdobył Karski dzięki swym misjom kurierskim na Zachód z terenów okupowanej Polski. "W czasie ostatniej wojny był jednym z wielu kurierów i emisariuszy utrzymujących łączność między władzami podziemia w Polsce a władzami Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie, ale obok Jana Nowaka-Jeziorańskiego stał się jednym z dwóch najbardziej znanych kurierów i emisariuszy" - mówił o zmarłym historyk Andrzej Kunert.
To dzięki Karskiemu w październiku 1942 r. alianci poznali prawdę o sytuacji w obozach koncentracyjnych i o holokauście, w tym osobiste relacje z obozu, do którego dostał się w przebraniu ukraińskiego wartownika. Politycy zachodni dość sceptycznie odnieśli się do relacji emisariusza Delegatury Rządu, czyli cywilnej władzy Polskiego Państwa Podziemnego. Ówczesny prezydent Stanów Zjednoczonych Roosevelt po otrzymaniu raportu powiedział Karskiemu: "Wszystko, co Pan mówi, jest prawdą. Mam potwierdzenie naszego wywiadu. Ale teraz nie możemy, niestety, nic zrobić. Jak wojna się skończy, to wszyscy będą równi i będą mieli te same prawa. Nikt nie będzie zabijany".
"Opierając się na materiałach Karskiego - komentował znaczenie słynnej misji Jana Karskiego prof. Andrzej Ajnenkiel z Wojskowego Instytutu Historycznego - rząd polski skierował w grudniu 1942 r. notę do narodów sprzymierzonych, domagając się znalezienia skutecznych środków, mających powstrzymać Niemców od stosowania metod masowej zagłady. Kwestię tę podjął w rozmowach w USA gen. Sikorski. 12 państw koalicji wystosowało ostrzeżenie stwierdzające, że winni zbrodni ludobójstwa zostaną ukarani. Jednak wezwania Żydów polskich i kierownictwa AK, aby natychmiast zastosować represje wobec Niemców, nie zostały przyjęte i w konsekwencji narody zjednoczone nie uczyniły nic, by powstrzymać ludobójstwo".
Swoją działalnością zyskał wielkie uznanie w środowiskach żydowskich. Marek Edelman, jeden z przywódców powstania w getcie warszawskim, powiedział Polskiej Agencji Prasowej: Jan Karski był pierwszą kroplą, która zaczęła drążyć skałę w walce o prawa człowieka". "Świat stracił jednego ze swoich największych bohaterów - ubolewał dyrektor wykonawczy Światowego Kongresu Żydowskiego Elan Steinberg - Jan Karski był polskim patriotą, bojownikiem na rzecz narodu żydowskiego i uniwersalnym symbolem ruchu oporu. Jego życie może być wzorem dla każdego z nas. Odszedł jeden z gigantów".
Swoją wdzięczność Karskiemu Żydzi wyrazili tytułem "Sprawiedliwy wśród Narodów Świata", który przyznaje izraelski instytut pamięci Yad Vashem w Jerozolimie, a otrzymują go ludzie, którzy ratowali Żydów w czasie II wojny światowej. W 1998 r. ten sam instytut zgłosił kandydaturę Jana Karskiego do Pokojowej Nagrody Nobla. Izraelskie państwo zaś przyznało mu tytuł honorowego obywatela.
Jan Karski był także ceniony w niepodległej Polsce. Najwyższe władze Rzeczypospolitej przyznały mu najwyższe odznaczenie cywilne kraju - Order Orła Białego oraz Krzyż Walecznych i Order Wojenny Virtuti Militari V klasy.
Jan Kozielewski - Jan Karski to pseudonim z czasów II wojny światowej - urodził się w 1914 r. w Łodzi. Maturę zdał w 1931 r., po czym wyjechał na studia do Lwowa. W Uniwersytecie im. Jana Kazimierza doktoryzował się z prawa i nauk dyplomatycznych. Następnie wyjechał do Europy Zachodniej, gdzie uzupełniał studia, po czym wstąpił do polskiej służby dyplomatycznej. Był pracownikiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Na początku II wojny światowej dostał powołanie do Wojska Polskiego. Następnie został wzięty do niewoli przez Armię Czerwoną. Z niewoli sowieckiej uciekł w listopadzie 1939 r., po czym przeszedł do niemieckiej strefy okupacyjnej. Od tego momentu Jan Karski aktywnie uczestniczył w działalności podziemia antyhitlerowskiego. Aresztowany przez gestapo na Słowacji, był torturowany i osadzony w więzieniu. Został odbity przez specjalny oddział AK.
Po wojnie zamieszkał w Stanach Zjednoczonych, gdzie w 1952 r. doktoryzował się z filozofii w Georgetown University w Waszyngtonie. Wykładał na tym Uniwersytecie, a także w Pentagonie. Jako wykładowca zajmował się m.in. sprawami stosunków międzynarodowych.

(pr)