Zbiór rozpraw oraz artykułów o. dr. hab. Zachariasza Jabłońskiego, paulina, profesora Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, kierownika Katedry Mariologii Wydziału Teologicznego w Radomiu, to z pewnością jedna z najważniejszych współczesnych książek poświęconych fenomenowi ruchu pątniczego. Wydała ją Wyższa Szkoła Języków Obcych i Ekonomii w Częstochowie.
Dzieło liczy ponad 500 stron. Zostało pomyślane jako publikacja powstająca "w zastępstwie" monografii, która miałaby obejmować całość zagadnienia. I choć Autor zastrzega, że niektóre tematy potraktował jedynie szkicowo, a przedstawione teksty są zaledwie wstępem do obszerniejszych badań, owo "zastępstwo monografii" wypadło niezwykle interesująco. Czytelnik otrzymuje panoramę zagadnienia, wpisaną w szerszy kontekst ogólnokościelny - ruchu pątniczego do sanktuariów maryjnych. Autor w swoich konstatacjach uwzględnia polityczno-społeczne i religijne uwarunkowania dla poszczególnych epok pątnictwa jasnogórskiego. W pielgrzymowaniu powojennym cechą charakterystyczną było nadanie ruchowi pielgrzymkowemu charakteru ewangelizacyjnego oraz odniesienie do życia Kościoła w systemie totalitarnym. Migracja pątnicza przyczyniała się do scalania polskiego społeczeństwa wokół idei służby dla Królowej Korony Polskiej, którą Sanktuarium Jasnogórskie ukazuje jako szczególną obronę daną ku pomocy narodowi i znak moralnej mobilizacji społeczeństwa polskiego.
Pierwszy z sześciu rozdziałów wszechstronnie charakteryzuje rolę i znaczenie Jasnej Góry w życiu narodu i Kościoła, szczególnie dzięki zaangażowaniu Jana Pawła II, ukazuje sanktuarium maryjne jako miejsce ewangelizacji w kontekście współczesnej teologii sanktuarium. Drugi - przedstawia pielgrzymowanie do Sanktuarium Jasnogórskiego w aspekcie ekumenicznym, jednoczenia Wschodu i Zachodu. W kolejnych rozdziałach Autor prezentuje przeobrażenia, jakie dokonywały się w pątniczych wędrówkach na przestrzeni wieków, oraz ustala ich zasięg geograficzny, obejmujący ok. 100 krajów świata, a także więzi największych polskich aglomeracji z Jasną Górą. Przedostatni rozdział zajmuje się specyfiką postaci samego pielgrzyma, analizuje strukturę społeczno-zawodową uczestników pielgrzymek: można tu znaleźć teksty poświęcone młodzieży - polskiej i ze Wschodu - oraz pielgrzymkom ogólnopolskim nauczycieli, robotników, rzemieślników, mieszkańców wsi, a także chorych. Wreszcie ostatni rozdział podejmuje pastoralne problemy związane ze współczesną organizacją pielgrzymek.
"Zamieszczone tu rozprawy i artykuły, obok roli poznawczej, mogą stać się inspiracją do dalszych badań nad sanktuariami i ruchem pątniczym, służyć pomocą dla duszpasterzy, kustoszów sanktuariów i animatorów pielgrzymek, zwłaszcza maryjnych" - sugeruje Autor. Książkę można z pewnością uznać także za dużej klasy dzieło czczące Jubileuszowy Rok 2000-lecia Chrześcijaństwa. Upewnia nas w tym fakt, że milenijny symbol znalazł się na okładce.
Wobec braku kompetentnych informacji w literaturze światowej o ruchu pątniczym w Polsce znaczące są streszczenia w języku angielskim i niemieckim. Dodajmy, że Autor publikował artykuły na temat migracji pątniczych w różnych wydawnictwach zagranicznych. Na szczególną uwagę zasługują te zamieszczone w prestiżowych periodykach: Sacra Doctrina, wydawane w Bolonii przez Ojców Dominikanów (Pellegrini a Jasna Góra: ipotesi pastorale per la nuova evangelizzazione, Sacra Doctrina. Sull´evoluzione. Due posizioni a confronto 43: 1998 nr 5, s. 123-160) i w Studi Ecumenici Ojców Franciszkanów, ukazujące się w Wenecji ( I Pellegrinaggi a Jasna Góra: Storia d´incontro tra Oriente ed Occidente, 17:1999 nr 2, s. 325-352).
W związku z publicystycznymi wypowiedziami związanymi z dziejami i sensem ruchu pątniczego, zdradzającymi brak znajomości tematu, należy ubolewać, że Autor nie zamieścił bibliografii ok. 200 własnych rozpraw i artykułów poświęconych ruchowi pątniczemu i pastoralnym funkcjom sanktuariów.
Dla całości obrazu jasnogórskiego ruchu pątniczego, tak znaczącego dla życia narodu, ważnym dopełnieniem tematyki byłby artykuł poświęcony pielgrzymowaniu Polonii na Jasną Górę.
Interesującym uzupełnieniem publikacji jest 20 barwnych reprodukcji plakatów pielgrzymkowych, które można uznać za reprezentacyjne dla współczesnej i stosunkowo młodej ikonografii pątniczej.

Zachariasz S. Jabłoński OSPPE, "Pielgrzymowanie na Jasną Górę w czasie i przestrzeni. Wybór rozpraw i artykułów". Wyd.: Wyższa Szkoła Języków Obcych i Ekonomii, Częstochowa 2000.