Przypuszcza się, że Stanisław pobierał nauki najpierw w opactwie tynieckim, a potem za granicą w szkole katedralnej w Liege w Belgii oraz w Paryżu. Święcenia kapłańskie otrzymał ok. 1060 r. Po śmierci biskupa krakowskiego Lamberta został mianowany jego następcą, ale papież Aleksander II zatwierdził ten wybór dopiero po dwóch latach, czyli ok. 1072 r. Św. Stanisław prawdopodobnie bardzo popierał reformy papieża Grzegorza VII.

Dzięki poparciu króla Bolesława Śmiałego udało się wskrzesić metropolię gnieźnieńską, która przestała istnieć po śmierci Bolesława Chrobrego, kiedy to pogaństwo na nowo wracało do Polski. Musiała zatem istnieć przyjaźń między biskupem a królem Bolesławem Śmiałym. Trwała ona jednak niedługo i zamieniła się w tragiczny koniec. Biskup wystąpił w obronie swych poddanych. Najpierw upomniał króla, a gdy ten zlekceważył to, biskup rzucił na króla klątwę kościelną, która wykluczała go z Kościoła i jednocześnie pozbawiała władzy. Reakcja króla była natychmiastowa. Wpadł w szał i zabił Stanisława w czasie Mszy św. Następnie kazał poćwiartować zwłoki. Cały naród potępił króla i odwrócił się od niego. Badania naukowe przeprowadzone w 1963 r. stwierdziły, że Stanisław zginął w sile wieku, miał ok. 40 lat. Na czaszce znaleziono wyraźne ślady siedmiu cięć miecza.

Data śmierci nie jest dokładna, podaje się 11 kwietnia albo 8 maja. Uroczystej kanonizacji dokonał papież Innocenty IV 17 września 1253 r. w Asyżu. Pierwsza uroczystość ku czci św. Stanisława została odprawiona w Krakowie 8 maja 1254 r. Wzięli w niej udział biskupi polscy i książęta. Wielkim czcicielem św. Stanisława był Ojciec Święty Jan Paweł II. Nasz Święty jest jednym z głównych patronów Polski obok Najświętszej Maryi Panny i św. Wojciecha. Swoim życiem daje nam przykład obrony zasad wiary i stawania w prawdzie – nawet za cenę swojego życia.