Zgodnie ze zwyczajem, każdemu dniowi Wielkiego postu odpowiada jeden kościół w Wiecznym Mieście, w którym wierni uczestniczą w liturgii. Lista kościołów stacyjnych została ostatecznie ustalona przez Grzegorza Wielkiego. Duchowa pielgrzymka rozpoczyna się w Bazylice św. Sabiny na Awentynie, gdzie 18 lutego 2026 roku Papież Leon XIV przewodniczyć będzie liturgii Środy Popielcowej.

Tradycja wczesnochrześcijańska

Początki pielgrzymowania do kościołów stacyjnych na liturgie w Wielkim Poście sięgają wczesnych wieków chrześcijaństwa. W czasach, gdy wspólnoty chrześcijan gromadziły się w domach, a kształt przestrzeni liturgicznej dopiero się kształtował, miejsc i okazji do gromadzenia się wokół biskupa było niewiele. Św. Ignacy z Antiochii pisał pod koniec I wieku: Ubi episcopus, ibi Ecclesia (List do Smyrny VIII,2), czyli, gdzie jest biskup, tam jest Kościół. Ważne było również, aby tę komunię Kościoła wyrazić w sposób widzialny.

Najważniejsze świątynie

W Rzymie liturgiom przewodniczył biskup miasta, czyli papież. Początkowo – w IV i V wieku - liturgie papieskie odprawiano w nowo wybudowanych bazylikach: św. Jana na Lateranie, św. Piotra na Watykanie, w świątyni nad grobem św. Pawła, w sanktuarium maryjnym na Eskwilinie, w bazylice Świętego Krzyża Jerozolimskiego na miejscu pałacu cesarzowej Heleny, matki Konstantyna, w bazylice zbudowanej nad grobem rzymskiego męczennika Wawrzyńca oraz w tak zwanej bazylice Apostolorum, jak nazywano wówczas świątynię nad katakumbami św. Sebastiana. Do tych głównych rzymskich bazylik dodano z czasem inne kościoły, często związane z ważnymi świadkami wiary.

Dwie procesje

Kościoły nazywały się stacyjnymi, ponieważ stanowiły „statio”, czyli cel, miejsce, w którym zatrzymywały się dwie procesje, które danego dnia zmierzały do określonej świątyni. Jedną tworzyli rzymscy chrześcijanie, którzy wyruszali z uzgodnionego wcześniej miejsca, a drugą papież i jego duchowieństwo, którzy wychodzili z pałacu na Lateranie. Tradycja ta została zachowana po części do dziś w papieskiej liturgii Środy Popielcowej na Awentynie. Wierni gromadzą się w kościele św. Anzelma i udają się w procesji do bazyliki św. Sabiny, gdzie spotykają się z procesją papieską.

Geografia wiary

Papież Benedykt XVI, wyjaśniając znaczenie wielkopostnych liturgii stacyjnych, mówił w Środę Popielcową 2007 roku, że ta starożytna liturgia rzymska „wyznaczyła szczególną geografię wiary”, której przyświecała idea, iż w związku z przybyciem Piotra i Pawła oraz zniszczeniem Świątyni Jerozolima jakoby przeniosła się do Rzymu. Rzym chrześcijański – jak mówił Benedykt XVI - postrzegano jako rekonstrukcję Jerozolimy z czasów Jezusa, w obrębie murów miasta.

Jak dodał papież, ta nowa wewnętrzna duchowa geografia, wpisana w tradycję kościołów stacyjnych Wielkiego Postu ma pomagać wiernym przejść wewnętrzną drogę – „drogę nawrócenia i pojednania, by dotrzeć do chwały niebieskiego Jeruzalem, gdzie mieszka Bóg”.

Zwyczaj przeniesiony do Polski

Tradycja liturgii stacyjnych w Wielkim Poście stanowi inspirację dla wiernych poza Rzymem, także w Polsce. Kościoły stacyjne wyznaczone są na przykład w Archidiecezji Warszawskiej i Diecezji Warszawsko-Praskiej, a także w Diecezji Łódzkiej i innych ośrodkach.