Do tego, jak wielką tragedią jest dzieciństwo przeżywane bez domu pełnego miłości rodziców, nie trzeba nikogo przekonywać. Nikt z nas nie ma również wątpliwości, że dzieci tak wcześnie i tak ciężko dotknięte przez los powinny być otoczone szczególną troską, która uchroni je przed kolejnymi wstrząsami.

Wspólna odpowiedzialność

Tymczasem w Unii Europejskiej wciąż brak skutecznych przepisów, które w razie konieczności umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej gwarantowałyby mu pobyt w środowisku zbliżonym do rodzinnego pod względem języka, religii czy kultury. A przecież odpowiedzialność za wypracowanie rozwiązań, które będą należycie chronić najmłodszych, spoczywa właśnie na nas – dorosłych.

Historie pełne cierpienia

Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej otworzyło przed nami wiele nowych możliwości. Według oficjalnych danych, w Wielkiej Brytanii mieszka blisko 800 tys. Polaków, w Niemczech – prawie 700 tys., a to tylko początek długiej listy. W tak licznej grupie zdarzają się też sytuacje trudne, wiążące się z dramatem, jakim jest odbieranie dzieci rodzicom przez zagraniczne instytucje opiekuńcze. Podobnie jak wtedy, gdy sprawowałam mandat posła na Sejm RP, również dziś w Parlamencie Europejskim trafiają do mnie prośby o wsparcie prawne w takich sprawach. To niezwykle skomplikowane historie, w które zaplątani bywają zarówno ludzie uzależnieni, jak i ci, którzy po prostu mieli trudności z odnalezieniem się w nowym kraju. Zdarzają się też sytuacje będące efektem nieuzasadnionego działania instytucji opiekuńczych, czasem wręcz opresyjnych względem dziecka oraz jego rodziców. Jedno jest w tych sprawach wspólne – cierpienie dziecka bardzo często przeplata się z bezdusznością zagranicznych urzędników. Podczas wysłuchania publicznego, które współorganizowałam w Brukseli razem z Ryszardem Czarneckim oraz wiceministrem sprawiedliwości Michałem Wójcikiem, odniosłam się do swoich doświadczeń w tej kwestii.

Urzędnicza bezmyślność

Niestety, szokującym standardem takich urzędów, jak niemieckie Jugendamty, norweski Barnevernet czy działające w Wielkiej Brytanii Social Services, jest przekazywanie dzieci, które odebrano rodzicom, do rodzin zastępczych innej narodowości. Nowi opiekunowie nie tylko nie znają ojczystego języka swojego podopiecznego, lecz także często starają się wpoić mu własne wzorce kulturowe. Prowadzi to do takich sytuacji, jak ta w Wielkiej Brytanii, gdzie chrześcijańskie dziecko trafiło do muzułmańskiej rodziny zastępczej, która zadecydowała o... zmianie jego wyznania. Tymczasem w art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka wyraźnie stwierdza się, że gdy kieruje się dziecko do rodziny zastępczej, należy uwzględnić takie kwestie, jak jego tożsamość etniczna, religijna, kulturowa oraz językowa. Tylko w ten sposób możliwe jest zapewnienie dziecku bezpieczeństwa nie tylko fizycznego, lecz także psychicznego i emocjonalnego.

Prawo, które nie chroni

Pomimo jednoznacznego brzmienia konwencji jej stosowanie w UE napotyka dziś poważne trudności. Choć teoretycznie konwencja obowiązuje we wszystkich państwach członkowskich, w praktyce przepływ informacji o odebraniu dziecka rodzicom był dotychczas znikomy. Polskie Ministerstwo Sprawiedliwości (o ile w ogóle) dowiaduje się o toczącym się postępowaniu bardzo późno, gdy sprawa trafia do sądu, a dziecko już dłuższy czas – czasem nawet kilka lat! – przebywa w rodzinie zastępczej. Na początkowym etapie sprawy, gdy dziecko jest interwencyjnie odbierane rodzicom, urzędy socjalne zazwyczaj nie zadają sobie trudu, aby oszczędzić mu dodatkowego stresu związanego z umieszczeniem go w zupełnie obcym kulturowo środowisku. A przecież trauma, którą wywołuje taka sytuacja, zostawia w psychice dziecka trwały ślad.

Potrzebę zmian w obowiązującym prawie podkreślali biorący udział w wysłuchaniu prelegenci: wiceminister sprawiedliwości Michał Wójcik, sędzia Leszek Kuziak, a także prof. Halina Grzymała-Moszczyńska z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Birgitte Beelen – psycholog dziecięca z Holandii oraz dr Kornél Tóth, reprezentujący rząd Węgier.

Na rzecz bezbronnych

Właśnie z tego powodu Polska wspólnie z pozostałymi krajami Grupy Wyszehradzkiej zaproponowała poprawkę do obowiązującego w UE rozporządzenia o jurysdykcji, uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń w sprawach małżeńskich i rodzicielskich (tzw. rozporządzenie Bruksela II bis).

Zmiana, którą popierają także Rumunia, Łotwa i Bułgaria, przewiduje wprowadzenie do prawa UE rozwiązań gwarantujących sprawny i jak najszybszy przepływ informacji o odebraniu dziecka innej narodowości do kraju jego pochodzenia. W swoim wystąpieniu podczas wysłuchania publicznego podkreśliłam: Nadrzędną kwestią, która nas wszystkich łączy, jest zadbanie o takie regulacje i przepisy, które będą zapewniały dziecku bezpieczeństwo. To nas łączy ponad podziałami politycznymi i narodowymi. To jest transgraniczne marzenie tych, którym na sercu leży dobro dzieci.