Chełmonie to wieś leżąca na terenie byłego województwa toruńskiego, w odległości 5 km na południe od Kowalewa Pomorskiego. Pierwsze wzmianki o tej miejscowości pojawiły się w dokumencie z 1222 r. Została wtedy nazwana Colman. W późniejszych źródłach występuje pod nazwami: Chelmane, Colmechin (1276 r.); Grunenberg (1414, 1445 r.); Chelmen (1570 r.). Historia osadnictwa na tym terenie sięga natomiast wczesnego średniowiecza (VI-XII w.). Należy wspomnieć, że w dokumencie z 1222 r. Chełmonie zostało przekazane przez Konrada Mazowieckiego biskupowi misyjnemu Chrystianowi.
Parafia została założona prawdopodobnie dopiero na początku XIV w. W latach 1647-67 odnotowuje się istnienie szkoły parafialnej, która miała własnego nauczyciela. Prawie przez cały XVIII wiek Chełmonie było filią parafii w Kowalewie Pomorskim; w 1798 r. przywrócono mu prawa samodzielnej parafii.
Kościół św. Bartłomieja w Chełmoniu został wybudowany już w XIV w. Na początku XVII w. został odnowiony przez Zygmunta Konarskiego, właściciela wsi. Gruntowny remont miał miejsce w latach 1862-65. Usunięto wówczas drewnianą wieżę. Remont południowej kruchty i szczytów miał miejsce w 1890 r.
Korpus kościoła jest czteroprzęsłowy z niższym i węższym prezbiterium, do którego na osi przylega zakrystia. Od południowej strony korpusu jest dobudowana neogotycka kruchta wejściowa. Z zewnątrz ma wyraźnie wyodrębniony cokół, zewnętrzne ściany posiadają małe, ostrołukowe otwory okienne przeplecione blendami o podobnym wykroju. Zarówno okna, jak i blendy ujęte są w obramieniu o profilu wałka. Wschodnia ściana prezbiterium zwieńczona jest szczytem schodkowym zdobionym pięcioma ostrołukowymi blendami. Wschodni szczyt zakrystii jest trójkątny, pochodzący z II poł. XIV w. Zdobią go cztery blendy, pomiędzy którymi są ukośnie ustawione lizeny. Ściana zachodnia korpusu jest wieloskokowa, profilowana portalem wejściowym, nad którym znajduje się półkoliście zamknięta blenda. Elewacja, uwieńczona trójkątnym szczytem, pochodzi z przełomu XVI i XVII w. Dach jest dwuspadowy, podzielony na każdą część kościoła, pokryty dachówką, tzw. karpiówką, w koronkę. Kościół jest otoczony neogotyckim murem z 1870 r.
W świątyni znajduje się wielki, manierystyczny ołtarz z początku XVII w. Został on ufundowany przez dziedzica Chełmonia - Zygmunta Konarskiego. Jemu też można przypisać fundację obrazu Matki Bożej Brzemiennej. Nie ma pisemnych dokumentów mówiących o tym, kto i kiedy go namalował, ale jest dokument rzeczowy, będący jak gdyby jego metryką, czyli ołtarz, w którym znajduje się Cudowny Wizerunek. Ołtarz i obrazy w kościele związane są tradycją z dominikanami toruńskimi. Trzy przedstawiają tajemnicę wcielenia Syna Bożego, a dwa boczne, nad mensą - Archanioła Gabriela i Matkę Bożą w ekstazie. U góry ołtarza umieszczony jest obraz Matki Bożej Różańcowej ze św. Dominikiem i św. Katarzyną ze Sieny, co jest wizytówką tradycji dominikańskiej. W centrum nastawy znajduje się wizerunek główny, przedstawiający Matkę Bożą Brzemienną, który otaczają liczne srebrne plakietki wotywne pochodzące z XVIII i XIX w. Złotnictwo w kościele św. Bartłomieja jest reprezentowane przez: srebrną, złoconą monstrancję wieżyczkową (XVI w.), świecznik i lichtarze (XVII w.), krzyże ołtarzowe (XVIII-XIX w.) oraz kielich ołtarzowy z 1894 r.
Obraz Matki Bożej Brzemiennej otoczony był dawniej szczególną czcią. W XIX w. był określany mianem cudownego, chociaż kult już wówczas zanikał. Przedstawia Maryję z ręką na piersiach. Wskazuje to na wielką tajemnicę, jaką jest Jej macierzyństwo. Obraz ozdobiony jest srebrną sukienką pochodzącą z II poł. XVIII w. Głowę Najświętszej Dziewicy wieńczy srebrna korona i otacza 12 gwiazd z odchodzącymi promieniami. Maryja ma długie, rozpuszczone, ciemne włosy, a w lewej ręce trzyma książkę. Obraz jest namalowany na płótnie i znajduje się w wielkim ołtarzu za zasuwą. Sukienka na obrazie jest bardzo okazała. Poświęcono na nią srebro wartości 6 ówczesnych grzywien i 6 dukatów na pozłacanie. Wokół obrazu są umieszczone wota. Wspominają o nich stare akta wizytacyjne, wg których było ich około 20. Swoją formą wyraźnie wskazywały na łaski dokonane za przyczyną Matki Najświętszej. Niektóre z nich wyobrażały uleczoną nogę, rękę, oko lub serce. Na innych są ukazane postacie klęczące przed obrazem Matki Bożej. Niektóre wyobrażają postaci zwierząt. Pewna legenda mówi o tym, jak jeden z pasterzy zobaczył w lesie cudowny obraz.
Ks. Franciszek Lange, proboszcz Chełmonia w latach 1874-1909, pisze: "Tak mi powiadają, ale już nikt tego sam nie pamięta, że tu podobno, gdzieś w lesie, pastuch znalazł ten obraz, jak szukał bydła po lesie".
W okolicach Chełmonia jest wiele kościołów, które posiadają obrazy Matki Najświętszej, ale żaden z nich nie jest określony mianem cudownego lub łaskawego. Z tego względu, iż w kościele miało miejsce nieustające nabożeństwo do Matki Bożej Brzemiennej, papież Benedykt XIV w 1757 r. udzielił zupełnego odpustu na pięć większych uroczystości obchodzonych w Chełmoniu: Niepokalanego Poczęcia, Matki Bożej Gromnicznej, Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny, Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Odpust ten został potwierdzony podczas wizytacji biskupiej w 1786 r. W parafii istniało Bractwo Niepokalanego Poczęcia, które od tego samego papieża Benedykta XIV otrzymało odpust zupełny cztery razy do roku pod takimi samymi warunkami, jak inni wierni nawiedzający ten obraz.
Trudnym okresem dla parafii oraz rozwijającego się kultu maryjnego był czas zaborów. Bractwo maryjne przestało istnieć. Pozostały tylko odpusty z okazji Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny (2 lipca) i Narodzenia Najświętszej Maryi Panny (8 wrześ-nia). Jednak, jak twierdził ks. Lange, zaufanie do Najświętszej Panny w Chełmoniu nie wygasło, lecz przeciwnie, wierni okazują wielką cześć i przywiązanie do Patronki.

Według starego obyczaju, przed obrazem palą się zawsze cztery świece, a gdy obraz jest odsłaniany lub zasłaniany, wszyscy wierni klękają i pochylają głowy. Przychodzą tutaj ludzie mający kłopoty ze wzrokiem, przyprowadzane są chore dzieci. Od 1981 r. został przywrócony dawny zwyczaj, szczególnie w czasie odpustów, ofiarowania dzieci Matce Bożej oraz specjalne błogosławieństwo dla dzieci. Znana jest także pieśń napisana przez Józefa Rufferera (1878 -1940).
Msze św. w kościele w dni powszednie są sprawowane o godz. 17.00 (zimą) albo 18.00 (latem), a w niedziele i święta o godz. 8.30, 11.30 (zimą) lub 8.00, 11.00 (latem).

* * *

W maju nakładem Toruńskiego Wydawnictwa Diecezjalnego ukaże się książka "Maryjne Sanktuaria Diecezji Toruńskiej", która będzie do nabycia w księgarniach całej naszej diecezji. Można ją także zamawiać w siedzibie Wydawnictwa w Toruniu przy ul. Łaziennej 18, tel. (0-56) 622-35-30, e-mail: twd@diecezja.torun.pl