Dopiero w 1992 r. strona rosyjska przekazała Polsce dane, z których wynika, iż w Lesie Katyńskim zamordowano 4421 osób więzionych w Kozielsku, w Charkowie - 3820 jeńców z obozu w Starobielsku, w Twerze - 6311 osób z obozu w Ostaszkowie oraz na terenach zachodniej Białorusi i Ukrainy zgładzono 7305 osób. Zbrodniczy rozkaz podpisany przez Stalina, Woroszyłowa i innych potraktował ich wszystkich jako " obszarników, kontrrewolucjonistów, agentów wywiadu". Rozpatrzono ich sprawę w trybie specjalnym, "bez wzywania aresztowanych, bez przedstawienia zarzutów, bez decyzji o zakończeniu śledztwa i bez aktu oskarżenia...".

Gdy zbrodnia częściowo została ujawniona, w kwietniu 1943 r. oficjalna nota cynicznie stwierdzała: "Rząd Radziecki uważa postępowanie Rządu Polskiego w stosunku do ZSRR w ostatnim czasie za całkowicie niemoralne..." (Tak krytykowano wystąpienie Rządu RP w sprawie oficjalnego śledztwa Międzynarodowego Czerwonego Krzyża) .

Przerażające są relacje byłego szefa NKWD w Kalininie ( obecnie Twer) D.S. Tokariewa o sposobie mordowania jeńców z Ostaszkowa. Nocami, w dźwiękoszczelnych piwnicach, w pomieszczeniu 5 x 5 m strzelano w tył głowy skutym kajdankami, bezbronnym jeńcom. Wykonawca "wyroku" ubrany był w wysokie skórzane buty, obszerny skórzany fartuch, rękawice sięgające do łokci i skórzaną czapkę. W ciągu jednej nocy mordowano nawet do 250 jeńców. Ciała ładowano na ciężarówki, tzw. "wrony", przykrywano brezentem i wywożono do specjalnej "kwatery grzebalnej" w Miednoje. "...Rasstrieł kak rasstrieł, wot i wsie" - kwitował Tokariew dociekliwość prowadzącego przesłuchanie. Wiele wskazuje na to, że podobny proceder stosowano wobec jeńców Kozielska i Starobielska. List z 5 maja 1943 r., niedawno udostępniony naszemu Muzeum, tak dramatycznie relacjonował wydarzenia katyńskie: "Miejsce, gdzie ci są wciągani, okropne wrażenie robi. W lochach, gdzie leżą, żadnego ładu, ręce powiązane z tyłu, zabijani z rewolweru (...) zauważyłem rogatywki, polskie mundury (...) żadnego twarzy nie rozpozna się( ...)" - pisał ówczesny robotnik przymusowy A. Banasiak do rodziny.

Jednym z tysięcy zamordowanych był wikariusz z Tomaszowa, proboszcz z Tumu i Gałkówka, prefekt ze szkół w Łęczycy i Łodzi - ks. Józef Kacprzak. W Ostaszkowie z kapłanem zetknął się ówczesny piętnastolatek Stefan Nastarowicz, który wspomina: "Kiedy dowiedział się, że jestem z Łodzi i jak znalazłem się w obozie, zaproponował mi udział w cichej Mszy św. za zmarłych (1 listopada - przyp. aut.) . (...) Ołtarz zastępowała nakryta kocem skrzynia...". Podobna uroczystość odbyła się 11 listopada. Pociecha i otucha, jakie wówczas uzyskał od ks. J. Kacprzaka, są do dziś powodem wspomnień cudem ocalałego S. Nastarowicza. Gorliwy duchowny, zamordowany w nocy z 8 na 9 maja 1940 r., spoczywa w bratnich mogiłach w Miednoje wraz z ponad sześcioma tysiącami polskich jeńców.

"...Na stos rzuciliśmy swój życia los, na stos, na stos..."

Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi