Świadek łódzkiej historii

Pośród wizerunków Matki Bożej, otaczanych szczególną czcią wiernych, ten jest wyjątkowo związany z rozwojem przemysłowej Łodzi. Nie znamy ani autora obrazu, ani jego fundatorów. Nie wiadomo też, w jaki sposób trafił do najstarszej łódzkiej parafii pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Pierwsza pisemna wzmianka o nim pochodzi z 1718 r. i zawiera ważną informację o wotach towarzyszących wizerunkowi, co świadczy o kulcie, jakim był otaczany. Wówczas kościół parafialny był jeszcze drewniany i niewielki. W późniejszej, murowanej świątyni obraz znalazł swoje miejsce w bocznej kaplicy. Wiadomo, że w końcu XIX wieku przemalowano go, a w 1945 r. odnowiono w pracowni ZZPAP pod kierunkiem Z. Kaniewskiego.
18 sierpnia 1947 r. wizerunek został poświęcony wraz ze srebrną sukienką i koroną z perłami, wykonaną wg projektu prof. Chwalisława Zielińskiego. Od tego czasu nie był poddawany żadnym zabiegom renowacyjnym ani konserwatorskim. Nieprzerwanie natomiast cieszył się wyjątkowym kultem. Przed tym obrazem, noszącym miano Matki Bożej Łódzkiej, szukały i szukają wstawiennictwa Maryi kobiety w stanie błogosławionym oraz te, które pragną zostać matkami. Nowenna, odmawiana w każdy wtorek o godz. 8.30 i 18.00, gromadzi czcicieli Matki Bożej nie tylko z terenu parafii. W ub.r. wizerunek został wpisany do rejestru zabytków w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Łodzi. Przyspieszyło to decyzję o gruntownej renowacji i konserwacji obrazu - świadka historii miasta Łodzi.

Szkic do portretu artysty

Dzieło konserwacji i renowacji cennego wizerunku powierzono Ewie Derkacz-Królewskiej, która wiedzę o trudnej sztuce konserwatorskiej zdobywała na Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Po uzyskaniu dyplomu na Wydziale Sztuk Pięknych w specjalizacji konserwacja obrazów i rzeźby polichromowanej, p. Ewa studiowała także we Włoszech. W Rzymie ukończyła kurs malarstwa ściennego w Międzynarodowym Instytucie Konserwacji (ICCROM). Następnie przez ponad 25 lat realizowała zlecenia konserwatorskie w swojej specjalności, ostatnio przede wszystkim na terenie b. województwa sieradzkiego. Wraz z mężem, również konserwatorem, wykonała m.in. renowację pięciu ołtarzy i ambony w kościele w Szadku. Zrealizowała również przed rokiem konserwację obrazu Maryi z Dzieciątkiem, zwanej Matką Bożą Tuszyńską, w kościele parafialnym w Tuszynie k. Łodzi. W rozmowie z p. Ewą poznałam pasjonujące szczegóły konserwatorskiej „kuchni”.

Z tajemnic pracowni

Obraz wymontowano z ołtarza i przeniesiono do pracowni konserwatorskiej. Niezmiernie rzadko prace renowacyjne wykonuje się na miejscu w świątyni - tylko wówczas, gdy nie ma możliwości przeniesienia obiektu. W pracowni zdjęto metalową sukienkę, która w tym przypadku składała się z dwóch kawałków srebrnej blachy, zagiętych na brzegach obrazu i przymocowanych gwoździami. Oczom konserwatora ukazał się wówczas obraz Matki Bożej, bez Dzieciątka, kompozycją i układem rąk przypominający wizerunek Pani z Ostrej Bramy - stąd mylnie nazywany często kopią Matki Bożej Ostrobramskiej. Wiek obrazu oceniany jest na 1700 r. W ciągu ponad 300 lat istnienia był on wielokrotnie przemalowywany. Ostatnią gruntowną renowację wykonano w 1947 r. W ciągu pół wieku powierzchnia obrazu uległa zanieczyszczeniu, wokół głowy widoczne były także niewielkie wgniecenia i nadpalenia, powstałe na skutek zetknięcia z instalacją elektryczną, zasilającą umieszczone wokół nimbu maleńkie żaróweczki - zgodnie z ówczesną modą.
Pierwszym etapem konserwacji było oczyszczenie powierzchni obrazu i usuwanie przemalowań. Tę czynność wykonuje się mechanicznie - a przy pomocy skalpela i lupy tylko wtedy, gdy nałożone na siebie warstwy farby są na tyle luźne, że ich usunięcie jest możliwe. Przemalowania na obrazie Matki Bożej Łódzkiej usuwane były chemicznie, mieszaninami rozpuszczalników. Zdejmowanie przemalowań to najtrudniejszy i najbardziej niebezpieczny fragment prac konserwatorskich. Wymaga od wykonawcy cierpliwości, wiedzy i doświadczenia. Nieostrożny lub nieumiejętny ruch wystarcza, aby bezpowrotnie zniszczyć oryginalną warstwę malowidła. Oczyszczony obraz pokryto werniksem z żywic syntetycznych, który zabezpieczył powierzchnię i nasycił przyblakłe kolory. Wszystkie ubytki malarskiej faktury uzupełniono tzw. kitem, czyli mieszaniną kleju i kredy, a następnie wyszlifowano. Tak przygotowane ubytki poddawano rekonstrukcji kolorystycznej. Ten z kolei etap uważany jest przez konserwatorów za najciekawszy, wymaga w równym stopniu znajomości rzemiosła, co artystycznej inwencji. Wizerunek Matki Bożej Łódzkiej potrzebował licznych rekonstrukcji, ale kompozycja - szczególnie na twarzy i rękach - była czytelna. Pozwoliło to zachować nienaruszony oryginalny wyraz artystyczny wizerunku. Każdy etap prac dokumentowany był fotograficznie.

„Finis coronat opus”

Odrestaurowane płótno w wersji z ok. 1700 r. nałożono na deskę i przykryto srebrną sukienką, która także została poddana oczyszczeniu. Nimb podkreślają pozłacane gwiazdki. Nowe złocenie otrzymała także korona Matki Bożej. Obraz jest już na swoim miejscu w bocznej kaplicy kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Umieszczony w ołtarzu, pięknie oświetlony zewnętrznymi reflektorami i zabezpieczony alarmem, odbiera hołd i cześć wiernych z całej Łodzi. Świadczy też dobrze o trosce Księdza Proboszcza oraz Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, o to, aby dziedzictwo przodków przekazać w jak najlepszym stanie następnym pokoleniom. Pieniądze na konserwację pochodziły w ponad 80 proc. z kasy Urzędu, resztę pokryła parafia.

Pieniądzenie są najważniejsze

Moja rozmowa z Ewą Derkacz-Królewską wykraczała poza temat dotyczący obrazu Matki Bożej Łódzkiej. Pani Konserwator zgodziła się także udzielić kilku wskazówek, jak postępować z cennymi zabytkami sztuki sakralnej.
Jeśli dzieło sztuki jest wpisane do rejestru zabytków w Wojewódzkich Urzędach Konserwatorskich, sprawa jest prostsza, ponieważ to Urząd sprawuje pieczę nad obiektem i może dotować zabiegi konserwatorskie. Jeśli natomiast cenny dla mieszkańców regionu i otaczany kultem religijnym obraz lub rzeźba figuruje jedynie w ewidencji zabytków, pieczę nad nim sprawuje przede wszystkim proboszcz parafii, który może zwrócić się do Urzędu Konserwatorskiego o udostępnienie kontaktu z konserwatorami dyplomowanymi, którzy ocenią stan zniszczenia przedmiotu sakralnego i wycenią jego konserwację. Nie należy się obawiać kwestii finansowych. Oczywiście, prace konserwatorskie, jako szczególnie materiałochłonne i pracochłonne, nie są tanie, ale konserwatorzy dyplomowani we własnym interesie mogą pójść na ustępstwa cenowe w negocjacjach z przedstawicielami parafii. Potrafią również fachowo zabezpieczyć obiekt pilnie wymagający renowacji, do czasu zgromadzenia funduszy przez wspólnotę parafialną. O jednym wszakże należy pamiętać - nie wolno powierzać prac konserwatorskich osobom przypadkowym, bez odpowiedniego wykształcenia i praktyki zawodowej. Pozorna oszczędność bywa zgubna dla dziedzictwa przeszłości. Zakamarki plebanii i zakrystii w starych parafiach kryją nadal cenne ślady dawnych epok, często zakurzone i zniszczone. Niczego nie należy się pozbywać pochopnie, bez konsultacji z konserwatorami. Praktyka dowodzi, że podczas remontów budynków sakralnych nadal odnajdywane są prawdziwe „skarby”, które wzbogacają kulturę materialną i duchową parafii.

* * *

Wiele starych kościołów ma już odrestaurowane wnętrza, które wymagają odpowiedniej troski w codziennym utrzymaniu. Dokumentacja konserwatorska, której jeden egzemplarz zostaje w parafii, zawiera zawsze praktyczne zalecenia jak uniknąć prostych błędów, m.in. nie stawiać żywych kwiatów w doniczkach na złoconych drewnianych ołtarzach lub nie usuwać kurzu mokrą ścierką. Zalecenia konserwatorskie są więc lekturą obowiązkową nie tylko dla księdza proboszcza, ale także dla parafianek, na co dzień dbających o czystość i porządek w świątyni.