Ojcowie Reformaci zostali sprowadzeni do Chełma w 1738 r., na stałe osiedlili się tam jednak dopiero w 1743 r. Od początku pobytu angażowali się w działalność patriotyczną. Szczególnie nasiliła się ona tuż przed wybuchem powstania styczniowego. Taka postawa miłości do Boga i Ojczyzny okazywana zniewolonym zaborami Polakom spowodowała, że władze carskie w 1864 r. przeprowadziły kasatę klasztoru, wyganiając jednocześnie przebywających w nim zakonników do Siedlec. Cztery lata później XVIII-wieczny kościół reformatów pw. św. Andrzeja Apostoła zaborcy carscy zamienili na cerkiew św. Barbary. Wcześniej, bo w 1880 r., z jego podziemi zostały zabrane prochy hetmana wielkiego koronnego Wacława Rzewuskiego. Staraniem rodziny przeniesiono je i złożono w kaplicy rodowej na cmentarzu w Kumowie. Po 1915 r. w świątyni mieścił się zbór ewangelicki. W 1920 r. kościół wrócił do katolików. Od 1936 r. do rozpoczęcia II wojny światowej pieczę nad nim sprawowali ojcowie reformaci. 19 września 1939 r. zakonników aresztowano i wywieziono do obozu w Dachau, a kościół zamieniono na zbór protestancki. „Wśród aresztowanych i zamordowanych w tym obozie koncentracyjnym był także przyszły błogosławiony br. Brunon Zembol. Jan Paweł II wyniósł go na ołtarze w grupie 113 polskich męczenników ostatniej wojny. Jego obraz jest w naszym kościele i wierni modlą się przed nim” - mówi gwardian o. Maksymilian Wasilewski.

Kult św. Antoniego

W „małym kościółku”, jak o chełmskiej świątyni franciszkanów mówią mieszkańcy miasta, szczególnym kultem jest obdarzany św. Antoni Padewski. Jego obraz umieszczony w lewym ołtarzu bocznym został namalowany w poł. XVII wieku. Anonimowy autor należał do szkoły holenderskiej. Najpierw modlili się przed nim wierni w klasztorze w Bieczu, a następnie trafił do kościoła w Chełmie. Od tego czasu kościół Reformatów jest ulubionym miejscem modlitwy wielu pokoleń chełmian. Tutaj zarówno młodzi, jak i starsi mieszkańcy miasta chętnie wstępują, aby wśród zabiegania i trosk dnia codziennego znaleźć duchowy spokój. W tej duchowej oazie zawsze czekają na nich otwarte drzwi świątyni, a za nimi Chrystus i św. Antoni. Swoje smutki i radości wierni zawierzają Panu Bogu za wstawiennictwem tego świętego. On jest pociechą i radością, latarnią dla zagubionych na drodze wiary oraz często jedynym ratunkiem i nadzieją w zawiłych sytuacjach życiowych. Przez cały rok we wszystkie wtorki w chełmskim kościele Reformatów jest odprawiane nabożeństwo do św. Antoniego. „Próśb o różne łaski i podziękowań mamy tak dużo, że często są czytane nawet przez pół godziny. Po pewnym czasie wierni przychodzą i mówią o otrzymanych łaskach. To jest przejaw ich prawdziwej wiary. Najczęściej są to łaski związane z uzdrowieniami dzieci i ludzi dorosłych - mówi o. M. Wasilewski. - Wiem o cudownym przypadku zajścia w ciążę po wielu latach modlitwy. Takiej łaski doznała pewna kobieta, która już niedługo urodzi dziecko. Tego faktu lekarze nie potrafili w normalny sposób wytłumaczyć. Jest też wiele próśb i podziękowań za uwolnienie z nałogów i znalezienie różnych rzeczy”.

Koronacja obrazu

Wzmożony kult św. Antoniego zaowocował pomysłem koronacji jego obrazu; wymagało to wielu rozmów i konsultacji. Ojciec Gwardian najpierw podzielił się nim z ojcem prowincjałem z Krakowa i zarządem prowincji. Następnie rozmawiał na ten temat z księżmi biskupami z Lublina oraz dziekanami chełmskich dekanatów. Wszyscy poparli ten pomysł. „Po wszystkich pozytywnych opiniach wystosowałem pismo do abp. Józefa Życińskiego - wspomina o. Maksymilian. - Metropolita powiedział wówczas: «Wiem, że jest w Chełmie duży kult św. Antoniego, jak najbardziej z radością akceptuję zamysł koronacji». Po takiej akceptacji nie pozostało już nic innego, tylko wziąć się do pracy”.
Z pomysłu koronacji obrazu św. Antoniego bardzo ucieszyła się nie tylko wspólnota franciszkańska, ale także wierni z całego miasta. Wielu już ofiarowało drobne złote przedmioty na korony. Projekty koron są już zatwierdzone i będą wykonane w zakładzie artystycznym pana Stopyry k. Jarosławia. „Myślę, że późną jesienią artysta już je do nas przywiezie. Będą spokojnie czekały na uroczystość” - wyjaśnia o. Maksymilian. Jak będą wyglądały? „Papież Paweł VI wydał specjalne brewe w sprawie koronacji świętych. Koronowany święty ma mieć korony na bazie nimbu, czyli aureoli. Mogą być rozbudowane. Takie właśnie będzie miał nasz obraz. Pan Jezus, którego trzyma Święty, będzie miał normalną koronę królewską. Korony zostaną wykonane z czystego złota i kamieni szlachetnych” - informuje Ojciec Gwardian. W ramach materialnych przygotowań do tego wydarzenia udało się już wykonać i założyć nową ramę do obrazu Świętego; została poświęcona podczas czerwcowego odpustu. Jest też wykonane nowe tabernakulum.
Materialnym przygotowaniom towarzyszą duchowe. „Mamy dodatkowe nabożeństwa do Bożego Miłosierdzia, odprawiane w naszym kościele w każdy piątek, podczas których są wystawiane relikwie św. Faustyny” - mówi o. Maksymilian. Ważnym przygotowaniem do uroczystości będzie też październikowa sesja naukowa, poświęcona pobytowi Franciszkanów w Chełmie. W przyszłym roku przypada 270. rocznica ich przybycia i posługi w grodzie nad Uherką. Sesja odbędzie się w klasztorze oraz Szkole Wyższej im. Bogdana Jańskiego w Chełmie. Szczególna okazja do zapoznania się z duchowością św. Antoniego będzie natomiast podczas rekolekcji i misji św., które zamkną etap duchowych przygotowań do koronacji. Dzięki życzliwości chełmskich dziekanów i proboszczów, misjonarze franciszkańscy będą w parafiach głosili rekolekcje wielkopostne w 2009 r. „Nieocenioną pomoc w przygotowanie uroczystości daje nam ceremoniarz archidiecezjalny ks. Maciej Staszak. Dzięki niemu mamy pewność, że uroczystość będzie dobrze przygotowana” - dodaje o. Maksymilian.
Na terenie krakowskiej prowincji franciszkanów, do której należy chełmska wspólnota, a najprawdopodobniej także w Polsce, nie ma żadnego koronowanego obrazu św. Antoniego. Chełmski ma więc szansę zaistnieć w historii lokalnego i polskiego Kościoła jako pierwszy koronowany przez biskupa. „Od przyszłego roku nasz kościół będzie oficjalnie podniesiony do rangi sanktuarium - mówi Ojciec Gwardian. - Będzie to drugie sanktuarium w Chełmie, ale dopełniające życie religijne miasta. Wszak Matka Boża była niezwykle obecna w życiu św. Antoniego, który miał do Niej synowskie odniesienie”.

Koronacja obrazu św. Antoniego zaplanowana jest na sobotę 27 czerwca 2009 r. Dokona jej Metropolita Lubelski w centrum miasta, na placu Łuczkowskiego. Reformaci z Chełma już dziś zapraszają na tę uroczystość, prosząc zarazem o wsparcie modlitewne kapłanów, siostry zakonne i świeckich, aby mogli bez przeszkód kontynuować przygotowania do koronacji