Reklama jednego z wydań wiadomości telewizyjnych zaczynała się od słów: „Jeśli wydaje Ci się, że przed 19.00 wiesz już wszystko, to… masz rację - tylko Ci się tak wydaje”. Wielu z nas wydaje się, że potrafimy mówić, albo więcej - że potrafimy mówić poprawnie, i… również mamy rację, bo tylko nam się tak wydaje. Mnie też tak się wydawało - do czasu, kiedy zdecydowałem się jeździć do królewskiego Krakowa, by zapoznać się bliżej z Podyplomowym Studium Retoryki jako jego student. Studium działa w ramach Instytutu Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego przy współpracy ze Studium Homiletycznym Instytutu Liturgicznego Papieskiej Akademii Teologicznej.
Wszystko zaczęło się dokładnie 10 lat temu, kiedy po podpisaniu umowy o współpracy Studium rozpoczęło nabór na pierwszy rok studiów. Duchowni, prawnicy, działacze samorządowi, przedsiębiorcy, nauczyciele - taki był (i pozostał do dziś) społeczny przekrój jego studentów i absolwentów. Ponieważ studiowałem wtedy homiletykę, czyli sztukę mówienia kazań, w rok po rozpoczęciu działalności szkoły retoryki (jak ją wielu popularnie nazywa) postanowiłem przyjrzeć się bliżej, co takiego mogą jeszcze dziś powiedzieć retorzy tym, którzy zajmują się przemawianiem publicznym. I okazało się, że… mówienie jest sztuką - i to trudniejszą, niż się to wielu wydaje. Na szczęście okazało się również, że można ją przekazywać profesjonalnie i w sposób nowoczesny.
W programie zajęć znalazło się wiele „sztuk”: kompozycji, inwencji i argumentacji, narracji, cytowania, dyskusji, perswazji, negocjacji, autoprezentacji, debaty i sztuka udzielania wywiadu - wszystko przybliżane przez najlepszych specjalistów nie tylko z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nie obyło się bez zadbania o poprawność (żeby bowiem opanować „sztukę”, czyli zostać artystą słowa, trzeba najpierw wypracować poprawność mówienia). Dlatego nie dziwiły zajęcia przybliżające współczesną normę ortofoniczną (odpowiednik ortografii, tyle że obowiązującej nie w pisaniu, lecz w mówieniu), poprawność gramatyczną, zasady doboru słów, normę frazeologiczną i praktyczną stylistykę.
Oczywiście, mówcy zależy na tym, żeby jak najlepiej dotrzeć do słuchacza, dlatego nie mogło zabraknąć zajęć z psychologicznych aspektów powodzenia komunikacyjnego. Ponieważ nie można nauczyć się mówić teoretycznie, wszystkie zajęcia prowadzone są w formie ćwiczeń. Jak bowiem można teoretycznie nauczyć operowania głosem, technik kontroli wykonania wypowiedzi, pozawerbalnych środków prezentacji czy samego wykonania mowy? Tego trzeba uczyć się na własnym przykładzie. Dlatego w krakowskiej szkole normą stało się nagrywanie kamerą prób oratorskich i obserwowanie własnej sprawności, popełnianych błędów oraz zajęcia w studiu telewizyjnym.
Studium Retoryki łączy tradycję z nowoczesnością. Ponieważ wielu studentów to przedsiębiorcy, nie mogło zabraknąć również zajęć z savoir-vivre’u w biznesie, a skoro, zgodnie ze starożytną definicją, mówca to vir bonus dicendi peritus (czyli mąż dobry doświadczony w mowie), naturalne są również zajęcia z etyki. A wszystko to w ciągu 2 lat zaocznych studiów (15 weekendowych sesji w ciągu roku). A potem? Potem trzeba już „tylko” stanąć przed komisją i przekonać ją do swoich umiejętności retorycznych…
Dziś, kiedy Podyplomowe Studium Retoryki obchodzi swoje10-lecie, wielu absolwentów docenia je, posługując się zdobytymi umiejętnościami zarówno na ambonie, jak i w działalności społecznej, samorządowej czy też w biznesie. Ja zaś, gdy ktoś mówi mi, że mówienia nie trzeba się uczyć albo że retoryka to przeżytek i że nie da się jej pogodzić z wymogami komunikacji w dobie telewizji i internetu, odpowiadam: Współczesna retoryka? Tak! I koniecznie w Krakowie. Zainteresowanych odsyłam na stronę internetową www.filg.uj.edu.pl/ifp/retoryka.