Jeżeli chcemy, aby dzieje kościelne w Polsce opierały się na dokumentach, to prawdę o nich musimy fachowo wydobyć z bardzo bogatych kościelnych zbiorów archiwalnych.

Z ks. prof. Janem Związkiem - prezesem Stowarzyszenia Archiwistów Kościelnych w Polsce - rozmawia Lidia Dudkiewicz

Lidia Dudkiewicz: - Ponad rok temu na łamach „Niedzieli” było prezentowane Stowarzyszenie Archiwistów Kościelnych w Polsce z Księdzem Profesorem jako jego prezesem. Początki każdej instytucji są trudne. Naszych Czytelników interesują te początki i formy działania w tak specyficznej dziedzinie nauki kościelnej.

Ks. prof. Jan Związek: - Powstanie Stowarzyszenia Archiwistów Kościelnych w Polsce było wydarzeniem o niezwykłej doniosłości. Po raz pierwszy Konferencja Episkopatu Polski powołała Stowarzyszenie i objęła patronat nad jego działalnością. W bardzo krótkim okresie swego istnienia Stowarzyszenie uzyskało osobowość prawną, przyjęło statut i dokonało rejestracji we właściwych instytucjach państwowych. Nawiązało kontakty z wieloma stowarzyszeniami archiwistów państwowych. Korzystając z wielkiej życzliwości Sekcji Archiwistów Instytucji Wymiaru Sprawiedliwości SAP, Stowarzyszenie zdobywało doświadczenia dotyczące organizowania i prowadzenia pracy w zakresie archiwistyki kościelnej. Obecnie Stowarzyszenie liczy ponad 50 członków. Są to w większości pracownicy kościelnych archiwów diecezjalnych i zakonnych, a także pracownicy archiwów państwowych i samorządowych, którzy interesują się dziejami kościelnymi w Polsce i wyrazili chęć przynależności do naszego Stowarzyszenia. Niestety, jednak nie wszyscy archiwiści archiwów kościelnych należą do naszego Stowarzyszenia. Jest to sytuacja niezrozumiała, bowiem Stowarzyszenie stwarza niepowtarzalną szansę do ujednolicenia pracy w archiwach kościelnych i dostosowania działalności archiwów kościelnych do standardów kościelnej archiwistyki na zachodzie Europy, przede wszystkim w Rzymie, oraz państwowej archiwistyki w Polsce.

- Czy w ciągu ponadrocznego okresu istnienia Stowarzyszenie Archiwistów Kościelnych ma już jakieś widoczne dokonania?

- Obok faktu powstania Stowarzyszenia, zgodnie z przepisami kościelnymi i państwowymi, ważnym wydarzeniem było zorganizowanie pierwszego sympozjum naukowego nt.: Znaczenie ksiąg metrykalnych dla badań naukowych, które miało miejsce w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu. Okazją był jubileusz 80-lecia istnienia tego Archiwum.
Drugim znaczącym wydarzeniem w naszej działalności było opublikowanie pierwszego numeru czasopisma Archiva Ecclesiastica. Zarówno nasze czasopismo, jak i Stowarzyszenie korzystają z wielkiego dorobku i doświadczenia Archiwów, Bibliotek i Muzeów Kościelnych, wydawanych przez Katolicki Uniwersytet Lubelski.

- Bardzo ważnym kierunkiem działalności Stowarzyszenia jest z pewnością istniejące od niedawna Podyplomowe Studium Archiwistyki Kościelnej.

- Stowarzyszenie jako zasadniczy cel stawia sobie kształcenie przyszłych pracowników w archiwach kościelnych w Polsce. Zadanie to realizuje Podyplomowe Studium Archiwistyki Kościelnej na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.
Wraz z wejściem do archiwów nowoczesnych środków gromadzenia danych źródłowych i ich udostępniania (komputery) pojawiła się konieczność zaangażowania pracowników doskonale przygotowanych do tego rodzaju obsługi archiwalnej. Brak środków finansowych nie może być usprawiedliwieniem trwania przy dawnych sposobach korzystania ze zbiorów archiwalnych i ich inwentaryzowania. Te metody pracy w archiwach kościelnych pragnie przekazać swoim słuchaczom Podyplomowe Studium Archiwistyki Kościelnej.
Powstało ono i prowadzi działalność na takich samych zasadach, jak wszystkie studia podyplomowe na uniwersytecie. Studium mogło powstać i funkcjonować dzięki osobistemu zaangażowaniu i życzliwości arcybiskupa metropolity katowickiego dr. Damiana Zimonia, który zapewnił wszelkie środki materialne dla działalności Studium. Także publikacja Archiva Ecclesiastica ukazała się dzięki pomocy Księdza Arcybiskupa. Nadto w Archiwum Archidiecezjalnym w Katowicach zostało zorganizowane sympozjum naukowe, przy współudziale Polskiej Akademii Nauk - Komisja Historyczna Oddział w Katowicach, poświęcone roli i znaczeniu archiwów kościelnych w badaniach historycznych.

- Kim są studenci Podyplomowego Studium Archiwistyki Kościelnej?

- W obecnym semestrze Studium opuszczają jego pierwsi absolwenci. W Studium uczy się ponad 40 osób. Studia kończą się pracą dyplomową, napisaną pod kierunkiem jednego z nauczycieli akademickich. Pierwszymi studentami Podyplomowego Studium są pracownicy archiwów diecezjalnych i zakonnych. W tej grupie znajduje się wiele sióstr zakonnych. Kilku studentów jest także absolwentami kierunków humanistycznych i architektury. Spośród duchowieństwa diecezjalnego najwięcej kapłanów pochodzi z diecezji tarnowskiej, w której od dawna istniało wielkie zrozumienie dla archiwum diecezjalnego i jego działalności. Dyrektor Archiwum Diecezjalnego w Tarnowie - ks. prof. dr Kazimierz Szwarga organizuje pracę archiwalną na właściwym poziomie, stąd taka liczba księży studentów. Oczywiście, wszyscy studenci naszego Studium posiadają wyższe wykształcenie, co stanowi conditio sine qua non przyjęcia na studia.

- Kto tworzy kadrę nauczycieli akademickich Studium?

- Studium Podyplomowe Archiwistyki Kościelnej zostało zorganizowane przy katedrze Historii Kościoła, prowadzonej przez ks. prof. zw. dr. hab. Jerzego Myszora, który jednocześnie pełni zwierzchnictwo nad Studium. Do pracy dydaktycznej zaproszono wybitnych profesorów - archiwistów z uczelni państwowych, m.in. prof. dr hab. Halinę Robótkę i pracowników z jej katedry oraz prof. dr. Huberta Wajsa. Do grona wykładowców należą: dr Waldemar Chorążyczewski, dr Krzysztof Syta, dr Wiesław Nowosad. Zajęcia prowadzą także: dyrektor Archiwum PAN w Warszawie - dr Hanna Krajewska oraz dyrektor Centralnego Ośrodka Informacji Archiwalnej - dr Anna Laszuk. Pracę dydaktyczną podjęli również księża profesorowie: bp prof. dr hab. Jan Kopiec, ks. prof. zw. dr hab. Jerzy Myszor, o. prof. dr hab. Józef Marecki OFMCap. i ks. prof. zw. dr hab. Jan Związek. Nowoczesne metody inwentaryzowania i udostępniania wiadomości ze zbiorów archiwalnych w systemie komputerowym prowadzą dr Halina Dudała i dr Julia Dziwoki z Archiwum Archidiecezjalnego w Katowicach. Taka kadra dydaktyczna daje gwarancję wysokiego poziomu naukowego i zapewnia właściwe przygotowanie studentów do pracy w archiwach.

- Jakie treści naukowe przekazuje Ksiądz Profesor w swoich wykładach?

- Warto wspomnieć, że przygotowanie do pracy w archiwach kościelnych zdobywałem podczas studiów na KUL-u pod kierunkiem znanego archiwisty - ks. prof. dr. hab. Stanisława Librowskiego. Brałem udział w kursach z zakresu archiwistyki wówczas organizowanych. Nadto 18 lat pracowałem jako archiwariusz w Archiwum Diecezjalnym w Częstochowie pod kierunkiem dyrektora Archiwum - ks. dr. Walentego Patykiewicza. Czasu przeznaczonego na pracę w Archiwum starałem się nie marnować. W programie nauczania ks. prof. Jerzy Myszor powierzył mi zajęcia na temat: Kancelarie i skryptoria w Kościele w Polsce. Znajomość procesu powstawania dokumentów kościelnych, sposobów ich przechowywania i udostępniania pozwala zrozumieć problem powstawania archiwów kościelnych, a jednocześnie uczy szacunku dla każdego źródła historycznego.

- Proszę wskazać najważniejsze zadania stojące obecnie przed absolwentami Podyplomowego Studium Archiwistyki Kościelnej.

- Dzisiaj istnieje ogromne pole do działania w archiwach kościelnych w Polsce. Koniecznie trzeba uporządkować i przygotować do badań naukowych zbiory archiwalne. To wielkie dzieło musi być przeprowadzone zgodnie z ogólnie przyjętymi zasadami inwentaryzacji. Do archiwów kościelnych muszą być wprowadzone nowoczesne środki techniczne (komputery) - metoda inwentaryzacji i obsługi kwerendzistów wypracowana przez zarząd Archiwum Archidiecezjalnego w Katowicach została opatentowana w instytucjach państwowych. Stowarzyszenie Archiwistów Kościelnych z pewnością daje niepowtarzalną szansę dla właściwego zorganizowania archiwów kościelnych w Polsce. Stowarzyszenie prowadzi działalność pod protektoratem Konferencji Episkopatu Polski, którą reprezentuje asystent kościelny - bp prof. dr hab. Jan Kopiec. Jeżeli chcemy, aby dzieje kościelne w Polsce opierały się na dokumentach, to prawdę o nich musimy fachowo wydobyć z bardzo bogatych kościelnych zbiorów archiwalnych.

- Dziękuję za rozmowę.

Podyplomowe Studium Archiwistyki Kościelnej na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach rozpoczyna nabór kandydatów na kolejne studia, które rozpoczynają się od drugiego semestru roku akademickiego 2005/06 (w lutym). Adres do korespondencji: Archiwum Archidiecezjalne, ul. Jordana 39, 40-043 Katowice.