Obecnie pojęcie „Europa - Stary Kontynent” nabiera nowego znaczenia ze względu na wyjątkowo wysoki odsetek osób starszych. Współczynnik dzietności w Europie stale spada: w latach 50. XX wieku wynosił 2,77, a w 2017 r. średnia unijna wynosiła 1,59. Dlatego też można stwierdzić, że „więcej trumien niż kołysek” w Europie.

Prognozy na XXI wiek nie są optymistyczne. Liczba "rodzimych" mieszkańców Europy maleje, a proces ten przyspieszy po 2030 r. Od 2010 r. migracja stała się zjawiskiem ciągłym i na dużą skalę - największy napływ imigrantów z różnych środowisk kulturowych od czasów wielkiej migracji. Obserwujemy znaczącą różnicę we współczynnikach dzietności między matkami "rodzimymi" i obcymi oraz jej wpływ na sytuację w Europie. Taka sytuacja prowokuje szereg pytań, wśród których najważniejsze wydaje się pytanie o wpływ na skład społeczeństwa europejskiego procesów, które rozpoczęły się w ostatnich latach. Istnieją trzy możliwe scenariusze, tzn. jedynie niewielkie uzupełnienie populacji, tworzenie równoległych społeczeństw lubcałkowite zastąpienie ludności europejskiej ludnością napływową.

Zmiany demograficzne w Europie już zaczęły wywoływać szereg negatywnych skutków kulturowych, społecznych, makro- i mikroekonomicznych. Ostateczna ich skala jest trudna do przewidzenia, a sytuacja w krajach zachodnioeuropejskich napawa niepokojem.

Jednym ze sposobów pozytywnego oddziaływania na tego typu procesy jest działalność prawodawcza. Poprzez dobre i skuteczne prawo można pozytywnie wpłynąć na funkcjonowanie społeczeństwa, w tym na decyzję i posiadaniu dziecka. Wiele krajów europejskich dostrzega potrzebę takiego prawnego reagowania na kryzys demograficzny. W Polsce w latach 2015-2023 zostało wprowadzonych szereg programów mających na celu wsparcie rodzin. Wśród nich do sztandarowych rozwiązań prawnych należał Program 500+ (od 1 stycznia 2024 r. 800+). Niestety, zarówno ten program jak i wiele innych nie wpłynęły na poprawę wskaźników demograficznych w Polsce. Sytuacja wymaga zatem szerszej analizy z udziałem przedstawicieli różnych nauk i spójnych działań prawodawcy.

Przykładem reagowania na kryzys demograficzny w Europie jest powołanie przez Central European Academy z siedzibą w Budapeszcie zespołu ekspertów z krajów Europy Centralnej, których zadaniem jest znalezienie najlepszych rozwiązań prawnych w zakresie problemów demograficznych. Badacze z Chorwacji, Czech, Rumunii, Serbii, Słowacji, Słowenii, Węgier i Polski mają za zadanie przeanalizować obowiązujące rozwiązania prawne w zakresie polityki prorodzinnej i prodemograficznej a następnie zaproponować optymalne propozycje legislacyjne.

Podziel się cytatem

Z dotychczasowych badań wynika, że optymalne rozwiązania w omawianym zakresie obowiązują w Serbii i na Węgrzech. Węgierski ustrojodawca jednoznacznie opowiedział się za prawną ochroną życia ludzkiego od momentu poczęcia, co stanowi ewenement we współczesnych konstytucjach. Gwarancje te zostały – słusznie – powiązane z godnością człowieka. Poza tym należy odnotować, że pozostałe przepisy Konstytucji Węgier z 2011 r. w zakresie ochrony małżeństwa, rodziny i dzieci zasadniczą pokrywające się z gwarancjami w tym zakresie zawartymi w ustawach zasadniczych innych państw, są zdecydowanie bardziej szczegółowe, przez co zobowiązujące ustawodawcę zwykłego do podjęcia określonych działań na rzecz ich realizacji, ograniczając przez to pole interpretacji prawodawcy i sądu konstytucyjnego.

Za wzorcowe w zakresie ochrony rodziny i troski o rozwój demograficzny kraju należy uznać rozwiązania serbskie. W art. 63 Konstytucji Republiki Serbii z 2006 r. Zapisano, że „Każdy ma prawo do indywidualnego decydowania o rodzicielstwie. Republika Serbii podejmuje starania wspierające rodziców w podjęciu decyzji o posiadaniu dzieci i oferuje w tym zakresie pomoc”. Co więcej, w Konstytucji zagwarantowano, że „Rodzice mają prawo i obowiązek utrzymywać, wychowywać i kształcić swoje dzieci, i w tym zakresie są równouprawnieni. Wszystkie lub poszczególne prawa mogą być, zgodnie z ustawą – jednemu lub obydwojgu rodzicom – odebrane lub ograniczone wyłącznie na podstawie orzeczenia sądu, jeśli jest to w najlepiej pojętym interesie dziecka” (art. 65 Konstytucji Serbii). Szczególną ochronę rodziny, matki, rodzica samotnie wychowującego dziecko i dziecka zapisano w art. 66. Z przepisu tego wynika m.in., że „Rodzina, matka, rodzic samotnie wychowujący dziecko oraz dziecko w Republice Serbii korzystają ze specjalnej ochrony określonej ustawą. Matce, przed i po porodzie, przysługuje specjalna opieka i ochrona. Specjalna ochrona przysługuje dzieciom, o które nie troszczą się rodzice i dzieciom, które są opóźnione w rozwoju psychicznym lub fizycznym”.

W polskiej Konstytucji z 1997 roku nie ma tak szczegółowych gwarancji w zakresie ochrony państwa nad małżeństwem i rodziną oraz wsparcia dla rodzin i dzieci. Kluczowe znaczenie dla realizacji ogólnych wskazań polskiego ustrojodawcy ma działalność Parlamentu. To od niego, a zatem określonej większości politycznej, w dużej mierze zależy jak wytyczne zawarte w Konstytucji będą realizowane.