Jak rękopisy trafiły do najstarszej lubelskiej biblioteki uniwersyteckiej? Wyjaśnia dr Dominik Maiński, kustosz, współkurator wystawy „Czas odemknąć drzwi kaplicy. Dziady z rękopisów od-czytywane”, której wernisaż odbędzie się w piątek, 4 września 2026, o godz. 18:00 w Bibliotece Uniwersyteckiej KUL (ul. Fryderyka Chopina 27, wstęp wolny). Wydarzenie wpisuje się w dwudniowy program Narodowego Czytania w Lublinie. Inicjatywie towarzyszy hasło: „Dziady. Odczytywanie”: Dziady. Od-czytywanie - zaproszenie na KUL

Towarzystwo Filomatyczne stanowiło tajnie działającą w latach 1817-1823 organizację młodzieży wileńskiej, której celem było samokształcenie, wzajemna pomoc oraz zaangażowanie społeczne i patriotyczne. Do Towarzystwa należał m.in. Adam Mickiewicz. W strukturze organizacji funkcjonowało również Zgromadzenie Filaretów, którego prezesem był Tomasz Zan. W 1823 roku oba stowarzyszenia zostały zdemaskowane przez władze carskie, czego efektem był głośny proces prowadzony przez Nikołaja Nowosilcowa, zakończony zesłaniem studentów w głąb Rosji. W czasie istnienia Towarzystwa powstał szereg dokumentów, które złożyły się na Archiwum. Opiekunem tej spuścizny został Onufry Pietraszkiewicz. Po jego śmierci w 1863 roku pieczę nad materiałami przejęli spadkobiercy. Po II wojnie światowej dokumenty uległy rozproszeniu. Część z nich została skradziona, inne przekazano Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego. Pewna część zbioru, zgodnie z intencją spadkobierczyni Archiwum - Ireny Kulickiej, wykonującej wolę Stanisławy Pietraszkiewiczówny, została zakupiona przez prymasa Stefana Wyszyńskiego i trafiła do Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

Działania dyplomatów

Warto wspomnieć, że poza samą zawartością Archiwum interesujące są także jego dramatyczne losy oraz droga potajemnego dotarcia kolekcji do Lublina. W latach 1960-1980 bowiem miało miejsce kilka nieoficjalnych transportów archiwaliów z Wilna na Lubelszczyznę. Jeden z nich niestety został przejęty przez celników na granicy polsko-radzieckiej i w wyniku zabiegów dyplomatycznych trafił ostatecznie do Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie. Biblioteka Uniwersytecka KUL jest więc jedną z kilku instytucji, w których zgromadzono dokumenty filomatów.

Kopia "Dziadów" i "Romantyczność"

Wśród materiałów wchodzących w skład Archiwum Filomatów znajdują się protokoły zebrań Towarzystwa, materiały dotyczące stowarzyszeń, takich jak Zgromadzenie Filaretów czy Związek Promienistych, liczna korespondencja - także z okresu zesłania na Syberię - oraz niektóre utwory literackie, w tym Romantyczność zapisana ręką Adama Mickiewicza. Przechowywana w Bibliotece Uniwersyteckiej KUL kopia Dziadów części drugiej (sygnatura Rkp. 731) została przepisana przez przyjaciela Wieszcza - Jana Czeczota. Poprawki i dopiski naniósł sam Mickiewicz. Na początku tekstu znajduje się objaśnienie: „Dziady, tak się nazywa uroczysty obrzęd na pamiątkę zmarłych obchodzony pospolicie w wigilię wszystkich świętych, w cerkwi na cmentarzu […]”. Drugi z dopisków został zaczerpnięty z Hamleta Williama Szekspira. Obok wersji angielskiej poeta zapisał słynne słowa również po polsku: „Są dziwy w niebie i na ziemi o których ani śniło się naszym Filozofom”. Co znamienne, Mickiewicz wprowadził także istotne zmiany w samym tekście - dokonał kilku skreśleń większych i mniejszych partii utworu oraz zastąpił postać „Xiędza” osobą „Guślarza”. Rękopisowi towarzyszą wstawki z zaklęciami, jak również Przedmowa do Dziadów, wyjaśniająca jeszcze dokładniej charakter opisywanego obrzędu, oraz wiersz Upiór.

Autografy Przedmowy i Upiora zostały przesłane przez Mickiewicza z Kowna Czeczotowi w liście datowanym na 7 lutego 1823 roku. Zdaniem Stanisława Pigonia, wybitnego badacza i edytora twórczości Adama Mickiewicza, kopia drugiej części Dziadów została sporządzona przez Jana Czeczota po to, aby uzmysłowić władzom Uniwersytetu Wileńskiego, że bardziej wskazane byłoby zwolnienie Poety z obowiązków nauczycielskich w Kownie i umożliwienie mu powrotu do Wilna oraz pracy na uczelni.

Rękopisy z Archiwum Filomatów zostały opracowane przez Helenę Mańkowską. Katalog opublikowano w 47. tomie czasopisma „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, który ukazał się w Lublinie w 1983 roku.

Wybrane dokumenty z Archiwum Filomatów były prezentowane kilkukrotnie podczas wystaw organizowanych przez Bibliotekę Uniwersytecką KUL m.in. w 2018 roku na ekspozycji „Ex thesauro. Ze skarbca Biblioteki Uniwersyteckiej KUL”, indywidualnie - w ramach XVIII Lubelskiego Festiwalu Nauki w 2022 roku oraz w 2024 roku.

Na podstawie rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 26 marca 2020 roku najcenniejsze zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej KUL, w tym Archiwum Filomatów, zostały zakwalifikowane do Narodowego Zasobu Bibliotecznego, obejmującego materiały o wyjątkowym znaczeniu dla polskiego dziedzictwa historycznego i kulturowego, podlegające szczególnej ochronie. Ze względu na swoją wartość rękopisy są udostępniane badaczom lub wykorzystywane do celów wystawienniczych wyłącznie w wyjątkowych przypadkach.

Całość Archiwum została zdigitalizowana i jest dostępna w ramach projektu „Archiwum Filomatów - edycja cyfrowa”.

Wystawa czynna:

4 września | wernisaż | 18.00

5 września | w trakcie konferencji Dziady. Lekcyje 10.00-16.00

7-11 września | 10.00-15.00

Zwiedzanie przez grupy zorganizowane po uprzednim umówieniu pod adresem mailowym sekbibl@kul.pl lub telefonicznie: 81 454 53 41, 786 935 530.