Położone na peryferiach powstałej w 1818 r. archidiecezji warszawskiej miasto wymagało podjęcia specyficznej pracy duszpasterskiej, ukierunkowanej na problemy robotników. Ubodzy, pochodzący najczęściej spośród niewykwalifikowanych chłopów lub rzemieślników, robotnicy stanowili dominującą grupę społeczną Łodzi oraz innych miast tworzących łódzki okręg przemysłowy, m.in.: Aleksandrowa Łódzkiego, Konstantynowa Łódzkiego, Pabianic, Tomaszowa Mazowieckiego czy Zgierza.

Praca duszpasterska, oprócz sprawowania liturgii, wymagała także innych inicjatyw oraz działań charytatywnych. Założono m.in. bibliotekę i szkołę dla łódzkich robotników, a podczas I wojny światowej prowadzono bezpłatną kuchnię dla najbiedniejszych robotniczych rodzin oraz dwie ochronki dla dzieci.

Dynamiczny rozwój Łodzi w XIX wieku przyciągał licznych przybyszów, którzy postrzegali ją jako wymarzoną ziemię obiecaną. Jeszcze w pierwszych dekadach tegoż stulecia Łódź była sennym, rolniczym miasteczkiem, zamieszkiwanym przez ok. 430 osób. Życie religijne koncentrowało się wokół istniejącej w mieście od drugiej połowy XIV wieku parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.

Sytuacja zaczęła się zmieniać wraz z wyznaczeniem w 1820 r. Łodzi jako ośrodka okręgu przemysłowego, co przyczyniło się do wzrostu liczby mieszkańców do ok. 315 tys. w końcu XIX wieku. Jego twórcami byli przede wszystkim żydowscy oraz niemieccy fabrykanci. Na niewielkim obszarze obok siebie mieszkali przedstawiciele kilku religii i wyznań – głównie katolicy, żydzi, protestanci oraz w mniejszym stopniu prawosławni. W ten sposób miasto stało się narodowym oraz wyznaniowym tyglem, zaś w pobliżu niewielkiego drewnianego kościoła, będącego aż do 1885 r. jedynym ośrodkiem parafialnym w Łodzi, zaczęły powstawać monumentalne synagogi i protestanckie zbory, pretendujące do roli głównej siły religijnej w regionie.

Te wszystkie potrzeby rozumiał ordynariusz archidiecezji warszawskiej abp Aleksander Kakowski, który niedługo po swoim ingresie w 1913 r. zaczął zabiegać o utworzenie na obszarze łódzkiego okręgu przemysłowego odrębnej diecezji ze stolicą w Łodzi. Niestety, inicjatywa ta nie spotkała się z aprobatą władz rosyjskich, a dalsze próby przerwała I wojna światowa.

Dopiero odzyskanie przez Polskę niepodległości oraz ustabilizowanie sytuacji zewnętrznej oraz wewnętrznej w państwie pozwoliło na częściowe uregulowanie tej kwestii, co przełożyło się na powstanie solidnego gruntu pod budowę nowej diecezji ze stolicą w Łodzi, uwzględniającą w swej pracy specyfikę regionu łódzkiego.