Aby na nie odpowiedzieć warto cofnąć się do czasów powojennych. Po II wojnie światowej, w okresie komunizmu, pamięć o powstaniu była systematycznie tłumiona. Sztuka, która mogłaby upamiętniać sierpniowy zryw, często nie miała szans na realizację lub była tworzona w ukryciu. W efekcie w pierwszych dekadach po wojnie upamiętniano powstanie głównie za pomocą małych form artystycznych, takich jak okolicznościowe medale czy monety.

Dopiero po 1973 r., w miarę postępującej odwilży, zaczęły pojawiać się większe pomniki i miejsca pamięci, jak Pomnik Polegli Niepokonani na cmentarzu przy ul. Wolskiej czy Pomnik Małego Powstańca na Starym Mieście z 1983 r.

Pamięć o powstaniu przetrwała także w literaturze, muzyce i filmie. Przykładem może być „Pamiętnik z powstania warszawskiego” Mirona Białoszewskiego, powstańcze piosenki, które wciąż chętnie śpiewane są przez warszawiaków podczas rocznicowych koncertów, czy klasyczny film Andrzeja Wajdy „Kanał”. Mniej znane są jednak wizualne przedstawienia powstania, takie jak obrazy, grafiki czy rzeźby.

W zbiorach Muzeum Archidiecezji Warszawskiej można znaleźć ciekawe prace, które upamiętniają powstanie. Na szczególną uwagę zasługują dwa obrazy Marii Anto: „Miasto” i „Podwórko”, oraz „Monument cierpienia” Mariana Kępińskiego. Powstały one z myślą o 40. rocznicy powstania i były prezentowane na wystawie w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej w 1984 r.

Maria Anto, która jako dziecko przeżyła powstanie, ukrywając się w warszawskich piwnicach, w swoich obrazach ukazuje miasto w ruinie, zniszczone przez pożary. W jej dziełach pojawiają się surrealistyczne postacie, jak czarny anioł w obrazie „Podwórko”, który może symbolizować Anioła Stróża Warszawy, lecącego ratować miasto, ale nadpalającego skrzydła.

W „Mieście” natomiast widzimy klęczącą postać owiniętą biało-czerwoną flagą, związaną powrozami – alegorię Ojczyzny, która po chwilowej sierpniowej wolności doznaje klęski.

Z kolei Marian Kępiński w „Monumencie cierpienia” przedstawia czerwoną bryłę w kształcie krzyża na piaskowej pustyni, nad którą krzyżują się białe sznury. Tytuł dzieła odnosi się do zniszczeń, jakie spotkały Warszawę po powstaniu i odbudowy miasta na fundamentach pełnych cierpienia tysięcy jego mieszkańców.

Historia Powstania Warszawskiego to nie tylko pomniki, fotografie i historyczne artefakty. Dzieła sztuki również przypominają o tych trudnych chwilach, pozwalając nam zanurzyć się głębiej w emocje tamtych dni, podobnie jak powstańcze „kanały”.

Autor jest Kustoszem Muzeum Archidiecezji Warszawskiej