W dn. 2-3 grudnia w Lublinie odbędzie się międzynarodowa konferencja naukowa poświęcona 100. rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę oraz 80. rocznicy śmierci ormiańsko katolickiego arcybiskupa lwowskiego Józefa Teodorowicza, duszpasterza i męża stanu odrodzonej Polski. Patronat honorowy objął abp Mieczysław Mokrzycki, Metropolita Lwowski. Organizatorami są m.in. Instytut Pamięci i Dziedzictwa Kresowego, Fundacja Ormiańska, Centrum Ucrainicum KUL oraz Muzeum Niepodległości w Warszawie

Wydarzenie rozpocznie się w niedzielę, 2 grudnia, od Mszy św. w intencji abp. Józefa Teodorowicza pod przewodnictwem bp. Mariana Buczka (godz. 16.00, kościół powizytkowski przy ul. Narutowicza). W poniedziałek, 3 grudnia, o godz. 9.30 w atrium Kolegium Norwidianum KUL zostanie otwarta wystawa poświęcona Ormianom polskim pt. „Ormianie Semper Fideles”, następnie od godz. 10.00 odbędzie się sesja naukowa w Kolegium Jana Pawła II (aula 1031).

W programie m.in. słowo abp. Mieczysława Mokrzyckiego, wręczenie dyplomów dla osób i instytucji zaangażowanych w działalność na rzecz Kresów oraz wykłady (bp Marian Buczek: Abp Józef Teodorowicz rzecznikiem episkopatu polskiego; ks. prof. Mirosław Kalinowski: Wielce Błogosławiony Nerses Bedros XIX, patriarcha Cylicji, duszpasterz katolickich Ormian. Wspomnienie w 5 rocznicę wyróżnienia go Złotym Dyplomem Wydziału Teologii KUL; Maciej Bohosiewicz: Pośmiertne peregrynacje arcybiskupa J. Teodorowicza; prof. Iryna Biskub: Ludobójstwo Ormian na planie filmu „Przyrzeczenie”; ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski: Katoliccy biskupi ormiańscy w dziejach Polski; dr Tomasz Krzyżowski: Kontakty abp. Józefa Teodorowicza ze środowiskami ormiańskimi poza granicami Polski; dr Olga Osadczy: Ks. Józef Teodorowicz duszpasterz Brzeżan, Stanisławowa, Lwowa, a też całej Polski; red. Jurij Smirnow: Kościoły ormiańskie archidiecezji lwowskiej w czasach rządów pasterskich abp. Józefa Teodorowicza; ks. prof. Józef Wołczański: Abp Józef Teodorowicz jako protektor stygmatyczki Teresy Neumann z Konnersreuth; dr Wojciech Mleczko: Abp Józef Teodorowicz i księża zmartwychwstańcy; prof. Włodzimierz Osadczy: Ks. Piotr Skarga Polski Odrodzonej. Patriotyzm w nauczaniu abp. Józefa Teodorowicza; dr Renata Król-Mazur: Ustrój odrodzonej Rzeczypospolitej w myśli politycznej abp. Józefa Teodorowicza; red. Romuald Starosielec: Abp Józef Teodorowicz wkład w dzieło odbudowy państwa polskiego; prof. Tadeusz Trajdos: Abp Józef Teodorowicz w polskim obozie narodowym; dr Krzysztof Bąkała: Rola abp. Józefa Teodorowicza w walce o polski Lwów 1918-1919; dr Adam Kulczycki: Działalność arcybiskupa Józefa Teofila Teodorowicza na niwie religijnej i politycznej).

Abp Józef Teofil Teodorowicz

Abp Józef Teodorowicz należał do grupy najbardziej wpływowych i znanych członków Episkopatu Polski okresu międzywojennego. Urodził się 25 lipca 1864 r. w Żywaczowie koło Horodenki na Pokuciu, w ormiańskiej rodzinie szlacheckiej Grzegorza i Gertrudy z Ohanowiczów. Po śmierci ojca przeniósł się z rodziną do Stanisławowa, gdzie ukończył najpierw szkołę powszechną, a potem z wyróżnieniem gimnazjum. W 1882 r. wstąpił na uniwersytet w Czerniowcach, gdzie rozpoczął studia prawnicze. Dość szybko z nich zrezygnował i wstąpił do seminarium duchownego we Lwowie, rozpoczynając też studia filozoficzno-teologiczne na Uniwersytecie Lwowskim (1883-1887). Po ich ukończeniu ormiańsko katolicki abp Izaak Isakowicz udzielił mu święceń kapłańskich, po których objął on przejściowo obowiązki wikariusza katedry lwowskiej. Później był wikariuszem w Stanisławowie (1887-1890), po czym trafił do Brzeżan jako administrator (1890-1891). Od 1891 r. mógł poświęcić się pracy w Brzeżanach już jako proboszcz parafii, w której dał się poznać jako nieprzeciętny organizator, inicjator życia społecznego-religijnego oraz doskonały orator i kaznodzieja. W 1897 r. powołano go do Lwowskiej Kapituły Katedralnej. Wówczas mógł na szerszą skalę rozwinąć wielokierunkową działalność zarówno na polu religijno-kościelnym jak też i społeczno-narodowym, skupiając się na organizacji prasy katolickiej. Erygował Bractwo Wydawnicze św. Józefa, włączył się aktywnie do grona współzałożycieli dzienników „Ruch Katolicki” i „Przedświt”. Należał też do lwowskiej Rady Miejskiej.

30 maja 1901 r. jednogłośnie wybrano go na metropolitę lwowskiego i konsekrowano 2 lutego 1902 r. Rządzona przez niego archidiecezja ormiańskokatolicka, mimo, że obejmująca duże terytorium, zamieszkiwana była przez niespełna 5000 wiernych, którym pomoc duszpasterską świadczyło ok. 20 kapłanów. Wobec faktu skromności podległej mu diecezji, mógł on bez przeszkód poświęcić się pracy na polu działalności kościelnej, społeczno-politycznej, literackiej i kaznodziejskiej. Wśród wielu licznych inicjatyw duszpasterskich należy wymienić jego stałą troskę o zwiększenie liczby duchowieństwa obrządku ormiańskiego w Polsce, opiekę nad Zakładem Wychowawczym im. Mikołaja Torosowicza we Lwowie, czy też koronację obrazu Matki Bożej Łaskawej w Stanisławowie w 1937 r. Za jego rządów nowy wystrój zyskała też lwowska katedra ormiańska, której renowację przeprowadzono w latach 1908-1929. W wyniku tych przeobrażeń we wnętrzu obiektu powstały budzące uznanie freski Jana Henryka Rosena i mozaiki Józefa Mehoffera. Arcybiskup jeszcze w czasach monarchii austro-węgierskiej należał do wiedeńskiej Izby Panów (1902-1918) oraz zasiadał w Sejmie Galicyjskim (1902-1914). W 1913 r. poparł biskupów polskich, którzy opowiedzieli się za obaleniem niekorzystnej dla polskiej racji stanu reformy wyborczej. Po powstaniu niepodległej Polski został posłem w Sejmie Konstytucyjnym (1919-1922), a następnie w latach 1922-1923 senatorem. Angażował się w pracę nad utrzymaniem przy Polsce Małopolski Wschodniej, Śląska i Wileńszczyzny. Powszechne uznanie zyskał również jako orator, kaznodzieja, autor odezw, dzieł ascetycznych i religijnych.

Zmarł 4 grudnia 1938 r. we Lwowie i został pochowany na Cmentarzu Obrońców Lwowa. Po II wojnie światowej, gdy władza sowiecka objęła rządy, miejscowi Polacy z obawy przed profanacją zwłok hierarchy ekshumowali je potajemnie, przenosząc na Cmentarz Łyczakowski. Spoczął w prywatnym, anonimowym grobowcu. W 2011 r. specjalistom Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa udało się odnaleźć trumnę z ciałem ormiańskiego arcybiskupa. W czerwcu tego samego roku ponownie spoczął na Cmentarzu Orląt Lwowskich.