Zapewne niewielu z nas ma świadomość skali dokonań i działalności Związku Harcerstwa Polskiego poza granicami kraju. Próbą ukazania tego niezwykle szerokiego problemu jest wystawa w Muzeum Niepodległości w Warszawie pt. W harcerskiej służbie. Fakty i dokonania Związku Harcerstwa Polskiego poza granicami kraju 1939-2000 (czynna do końca października br., z ewentualnością przedłużenia czasu jej trwania).
Głównym akcentem wystawy jest ukazanie ciągłości prawnej, ideowej, programowej i organizacyjnej ZHP poza granicami kraju oraz przedwojennego ZHP. Stąd na wystawie ukazano także w obszernym przekroju całą działalność ZHP w Polsce od samych początków tego ruchu, czyli od 1911 r., poprzez I wojnę światową aż po rok 1939, ze szczególnym wyakcentowaniem decydującej roli założycieli, organizatorów i wieloletnich kierowników - Olgi i Andrzeja Małkowskich. Zresztą po II wojnie światowej również na emigracji ważną rolę organizacyjną odegrała zwłaszcza Olga Małkowska.
Harcerstwo polskie było wyrazem dążeń do odrodzenia narodowego i odzyskania niepodległości. W okresie I wojny światowej młodzież harcerska wzięła udział w walkach z zaborcami. W okresie międzywojennym harcerstwo miało charakter formacyjny, przygotowując świadomych i wartościowych obrońców polskości. Objęło ono wieś, środowiska szkół powszechnych i młodzież robotniczą. Jednym z fundamentów organizacyjnych w ramach Związku był podział na Organizację Harcerek i Organizację Harcerzy o wspólnej ideologii, lecz odrębnych metodach i programach pracy.
Na wystawie zaprezentowano głównie fotografie ze wszystkich okresów działalności ZHP, publikacje i materiały programowe oraz wiele innych eksponatów. Na szczególne podkreślenie zasługuje działalność Michała Grażyńskiego, wojewody śląskiego, a Przewodniczącego ZHP w latach 1931-39 w kraju, a od 1946 do 1960 r. na emigracji. To jeden z głównych czynników decydujących o ciągłości prawnej ZHP poza granicami kraju.
Wiele wiemy o bohaterskiej działalności harcerstwa w kraju w okresie II wojny światowej. Wystawa poszerza ten obraz o dzieje harcerstwa na Wschodzie, w Palestynie i wszędzie tam, gdzie walczyli Polacy. Wraz z końcem wojny zaczyna się emigracyjna epopeja harcerstwa polskiego, które szybko zbudowało struktury Związku w różnych krajach. Wszędzie zachowana została aż po dziś ciągłość ideowa i programowa, z tym, że w warunkach wychodźstwa doszło jeszcze położenie akcentu na posługiwanie się językiem polskim, wychowanie w dwukulturowości oraz przeciwdziałanie wpływom negatywnych wzorów popularnej kultury młodzieżowej, demoralizacji i materializmu. Istotną rolę odgrywają tu także nowe formy działania, jak Organizacja Starszego Harcerstwa i Koła Przyjaciół Harcerstwa oraz "Skrzatów" dla dzieci najmłodszych. Ważnymi momentami, integrującymi ZHP poza granicami kraju są Światowe Zloty, z których pierwszy odbył się w Monte Cassino w 1969 r. Msze św. są nieodłącznym elementem życia harcerzy poza krajem.
Obecnie Okręgi ZHP poza granicami kraju działają w Argentynie, Australii, we Francji, w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych i w Wielkiej Brytanii, Chorągwie - w Austrii, Danii, Niemczech i w Szwecji, a Samodzielny Szczep Harcerski w Południowej Afryce. Ogromny zasięg ruchu harcerskiego ma także swój wyraz w wielkiej skali ilościowej biorących w nim udział. Współpracuje on również z organizacjami ZHP na Litwie, Łotwie, Ukrainie i Białorusi.
Po 1989 r. stały się możliwe kontakty ZHP poza granicami kraju z krajem. Poznajemy na wystawie dwa piękne tego przykłady: udział we wspólnym obozowisku harcerskim w podczęstochowskim Olsztynie (1991 r. - Światowy Dzień Młodzieży) oraz złożenie wizyty Prymasowi Polski, kard. Józefowi Glempowi w 1995 r.