Reklama

Historia

Exodus Warszawy

650 tys. warszawiaków i ludności z podwarszawskich miejscowości od sierpnia do połowy października 1944 r. przeszło przez pruszkowski obóz tymczasowy

2014-07-29 15:09

Niedziela Ogólnopolska 31/2014, str. 40-41

[ TEMATY ]

historia

DOMINIK RÓŻAŃSKI

Halina Wiśniewska

Podczas podróży koleją pomiędzy stacjami Piastów i Pruszków często zwraca się uwagę na wysoki betonowy mur z żelazną bramą, długi prawie na 2 km. Za nim widać wieżyczkę z otworami strzelniczymi. Dzisiaj mieści się tam Muzeum Dulag 121. W 1944 r., po wybuchu Powstania Warszawskiego, było to miejsce, przez które przeszli wysiedleni mieszkańcy stolicy.

Na terenie dawnych Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego, powstałych w 1897 r. z inicjatywy Towarzystwa Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, już pod koniec września 1939 r. Niemcy założyli obóz przejściowy dla oficerów i podchorążych Wojska Polskiego. Jeńców traktowano jak zakładników w czasie oblężenia Warszawy. Większość z nich została zamordowana. Od 1941 r. pruszkowski obiekt znów stał się terenem warsztatów naprawczych taboru kolejowego – obozem pracy dla Żydów. To wtedy wybudowano wieże strażnicze i bunkry. W czerwcu 1944 r. Niemcy w obawie przed zbliżającymi się wojskami radzieckimi zlikwidowali warsztaty, zdemontowali urządzenia, wywieźli maszyny.

Durchgangslager 121

Zaraz po wybuchu powstania, 5 sierpnia 1944 r., Niemcy założyli na tych terenach dla mieszkańców Warszawy obóz przejściowy Durchgangslager (Dulag) 121. To olbrzymi teren, liczący 50 ha i posiadający wielkie hale o powierzchni nawet 25 tys. m2. 6 sierpnia niemiecki komisarz miasta Pruszkowa Walter Bock zlecił Radzie Głównej Opiekuńczej zorganizować pomoc dla wypędzonych.

Reklama

Pierwszy transport – ok. 4,5 tys. do 5 tys. ludzi – trafił tam już 7 sierpnia rano. Byli to mieszkańcy Woli ocaleli z rzezi tej dzielnicy. Pędzono ich 17 km pieszo pod eskortą z psami. Strzelano do każdego, kto próbował uciec. Zabijani byli również ci, którzy nie mieli sił iść dalej, płaczące dzieci. Nikt nie wie, ilu zginęło w tym marszu grozy. Od tego dnia wypędzonych dowoziły pociągi Elektrycznych Kolei Dojazdowych oraz magistrali skierniewickiej. W niektórych dniach ewakuowanych było nawet kilkanaście tysięcy ludzi. Najliczniejszy exodus to upadek powstania na Starym Mieście i Powiślu. Wypędzonych było tylu, że nie mieścili się w pociągach. Niemcy, tak jak pierwszy transport, pędzili ich pieszo.

W „normalnym” czasie wysiedleńcy dowożeni byli kolejką EKD do stacji Tworki, a dalej 3 km pędzeni byli pieszo. Ci, których transportowano koleją skierniewicką, kończyli swą podróż przed bramą obozową nr 14. To tam początkowo odbywała się segregacja. Później do tego celu przeznaczono barak nr 7 i duży plac przed barakiem nr 5. Ludzi w brutalny sposób segregowali funkcjonariusze Arbeitsamtu razem z żandarmami i niemieckimi kolejarzami – kopiąc, bijąc i wrzeszcząc, rozdzielali rodziny i formowali trzy grupy. Pierwszą stanowili mężczyźni w wieku od 15 do 60 lat, przeznaczeni na wywóz do pracy przymusowej w Rzeszy. Trafili do obozu przejściowego we Wrocławiu, a później na południe Niemiec, albo do obozu przejściowego pod Berlinem, a potem na północ Rzeszy. Młodzi ludzie podejrzani o udział w powstaniu i polska inteligencja kierowani byli do obozów koncentracyjnych: Auschwitz, Mauthausen, Stutthof. Osobna grupa to zdolne do pracy kobiety (16-50 lat). Najliczniejszą tworzyły osoby niezdolne do pracy – upośledzeni, chorzy na gruźlicę, ranni, kobiety ciężarne, matki z dziećmi do 15 lat, kobiety po pięćdziesiątce, starcy. Byli oni wywożeni na teren Generalnej Guberni.

Choć segregacja i sam pobyt w koszmarnych warunkach obozowych były dotkliwą traumą, to prawdziwe piekło przeszli wysiedleńcy na punktach zbornych w Warszawie – w kościele pw. św. Wojciecha na Woli i na osławionym „Zieleniaku”, dawnym targowisku warzywnym u zbiegu ulic Grójeckiej i Opaczewskiej. Ludzie doświadczyli tam gwałtów, mordów, okrucieństw od ukraińskich batalionów działających w służbie niemieckiej.

Obozowe piekło

W pierwszych dniach władzę w obozie sprawowali zdegenerowany, wiecznie pijany Sturmbannführer SA August Polland i Oberführer SA Stephan oraz żandarmeria wspierana przez ukraińskie bataliony. To wówczas miały miejsce egzekucje i gwałty. Po wojnie podczas ekshumacji na gliniankach żbikowskich, w pobliżu obozu, natrafiono na rozstrzelane ciała. 11 sierpnia władzę nad obozem objął Wehrmacht. Dowódca – Oberst Kurt Sieber wydał zakaz bicia i używania broni na terenie obozu. Niestety, w Dulagu działało również gestapo na czele z okrutnym Obersturmbannführerem SS Gustawem Diehlem. Warunki bytowe były tragiczne. 9 z 14 hal zostało zamienionych na obozowe baraki, otoczone zasiekami z drutu kolczastego. Hale były puste, z betonową posadzką, okna nie miały szyb. Wszędzie niesamowity brud. Na betonie ślady smarów, pełno śmieci. Wzdłuż hal ciągnęły się kanały rewizyjne, które kiedyś służyły robotnikom jako dojście do wagonów od dołu. Teraz stały się odkrytymi dołami kloacznymi. Trudno sobie wyobrazić fetor, który unosił się w powietrzu. Toteż część ludności, pomimo nocnego chłodu, wolała obozować na zewnątrz baraków. Z czasem przy barakach postawiono prowizoryczne latryny. W późniejszym okresie w halach pojawiły się słomiane maty, przynosząc nową plagę – wszy i pluskwy.

W obozie panował głód. W pierwszym okresie brak było organizacji do tego stopnia, że Niemcy wezwali ks. Edwarda Tyszkę, zarządzającego pruszkowską delegaturą Rady Głównej Opiekuńczej, aby zorganizował służbę sanitarną, żywność. W okolicznych parafiach ogłoszono zbiórkę żywności, leków, ubrań, naczyń, bo wysiedleńcy nie zabrali nic z opuszczonych domów. Na parafialny apel ludność odpowiedziała spontanicznie.

Na terenie obozu działała kuchnia, która dziennie wydawała od 20 do 25 tys. porcji wodnistej zupy. Rano i wieczorem rozdawano niesłodzoną kawę zbożową i trochę chleba. Dzieciom przydzielano zupę mleczną. Początkowo największe kłopoty były z pożywieniem w płynach. Ludzie nie mieli w czym jeść zupy, pić wody. Pili z klosza fabrycznej lampy, z puderniczki, a ci, którzy nie mieli żadnego naczynia, byli pozbawiani swej porcji.

W Dulagu śmierć była wszechobecna. Wysiedleni wspominają, że co chwilę słychać było strzały. Zabijano za próbę ucieczki lub za pomoc w opuszczeniu obozu. Żniwo zbierała też śmierć głodowa, przeważnie wśród małych dzieci, ludzi starych, wycieńczonych.

Pruszkowski obóz był jedynym tego typu obiektem, w którym do pomocy dopuszczono polski personel. Wyżywienie i opieka medyczna wspomagane były przez pruszkowską delegaturę Rady Głównej Opiekuńczej. W pomoc zaangażowały się konspiracyjne struktury AK, Wojskowa Służba Kobiet. Zapasy żywności i leków uzupełnione zostały z magazynów VI Rejonu „Helenów” VII Obwodu AK „Obroża”. Dzięki pracownikom PCK udało się wydobyć z obozu wielu ludzi. Dużą rolę odegrały tłumaczki niemieckich lekarzy z obozowej komisji. Tłumacząc fałszywie diagnozy, mogły załatwiać lewe zwolnienia dla rannych i chorych, dopisywać nazwiska.

Na początku września na teren obozu przybył Obersturmbannführer Erich von dem Bach-Zelewski, dowódca sił niemieckich tłumiących powstanie. Po jego wizytacji władze niemieckie zgodziły się na posługę duchową polskich księży. W hali nr 2 ustawiono ołtarz, przy którym 10 września odprawiono pierwszą Mszę św. Opiekę duszpasterską sprawowało dwóch pallotynów – o. Marian Sikora i o. Wiktor Bartkowiak oraz bazylianin – o. Emilian Orest Jaworski. Więzionym pomagały także siostry szarytki, benedyktynki, urszulanki, wizytki, magdalenki, niepokalanki.

Pod koniec swego istnienia obóz zmienił charakter. Więziono w nim młodych mężczyzn, którzy wykorzystywani byli do prac przy grabieniu Warszawy. Istniał do 16 stycznia 1945 r.

Ciekawe są słowa dyrektor Muzeum Dulag 121 Małgorzaty Bojanowskiej, która zwraca uwagę na pewne – niepotwierdzone jeszcze – relacje, że przejściowy obóz miał się stać obozem koncentracyjnym po wygranej przez Niemców wojnie. Wówczas Warszawa miała zostać jedynie węzłem komunikacyjnym. Ludność zostałaby wysiedlona, a potrzebni Niemcom robotnicy zamieszkiwaliby Pragę. Rozpoczęto nawet budowę przy odlewni pieca krematoryjnego i bunkra, który miał pełnić funkcję komory gazowej.

Lata powojenne

Na terenie dawnego obozu wznowiły pracę Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego. W 1947 r. odsłonięto tablicę pamiątkową ofiar obozu. Pod koniec lat 70. ubiegłego wieku podjęto decyzję o budowie pomnika, który odsłonięto dopiero 28 kwietnia 1990 r.

Z inicjatywy samorządu Pruszkowa i Muzeum Powstania Warszawskiego na terenach tych w 2010 r. otwarto Muzeum Dulag 121.

Oceń: 0 0

Reklama

Wybrane dla Ciebie

Polacy bohaterom Monte Cassino

2020-01-16 08:25

[ TEMATY ]

historia

Monte Cassino

Artur Stelmasiak

Na Monte Cassino

Wojskowy Instytut Wydawniczy serdecznie zaprasza na konferencję prasową dot. projektu historyczno-sportowego „Polacy bohaterom Monte Cassino”. To polsko-włoska, społeczna inicjatywa, której celem jest wybudowanie w mieście Cassino memoriału gen. Władysława Andersa z okazji przypadającej w tym roku 50. rocznicy śmierci dowódcy 2 Korpusu Polskiego.

Dodatkowo, na zboczach słynnego wzgórza wytyczona zostanie ścieżka edukacyjna, która przybliży odwiedzającym to miejsce turystom historię walk żołnierzy 2 Korpusu w trakcie II wojny światowej. Inicjatywa objęta jest patronatem honorowym ministra obrony narodowej Mariusza Błaszczaka.

Odsłonięcie memoriału oraz inauguracja ścieżki edukacyjnej będą częścią oficjalnych obchodów 76. rocznicy zakończenia bitwy o Monte Cassino, zaplanowanych na 17-19 maja 2020 roku.

Uczestnikami konferencji będą:

- p. Anna Maria Anders, ambasador RP we Włoszech

- p. Enzo Salera, burmistrz miasta Cassino

- p. Bogusław Mamiński, prezes Klubu Biegacza „Sporting Międzyzdroje”, organizator „Biegu na Monte Cassino” i pomysłodawca budowy memoriału gen. Andersa

- p. Antoine Tortolano, prezes stowarzyszenia „Aprocis” z Cassino, organizator „Biegu na Monte Cassino”

- przedstawiciel Ministra Obrony Narodowej

- p. Anna Putkiewicz, redaktor naczelna kwartalnika „Polska Zbrojna. Historia”, pomysłodawca budowy ścieżki edukacyjnej na Monte Cassino

Konferencja odbędzie się w poniedziałek 20 stycznia o godz. 11 w Centrum Prasowy Foksal w Domu Dziennikarza (Warszawa, ul. Foksal 3/5).

Wszelkich dodatkowych informacji dot. konferencji i projektu „Polacy bohaterom Monte Cassino” udziela Maciej Chilczuk, Wojskowy Instytut Wydawniczy, maciej.chilczuk@zbrojni.pl, tel. 781 403 212.

CZYTAJ DALEJ

Biskupi wzywają do uwolnienia porwanych seminarzystów

2020-01-17 16:04

[ TEMATY ]

klerycy

porwanie

Nigeria

Vatican News/©yupachingping - stock.adobe.com

Biskupi i księża apelują o uwolnienie czterech seminarzystów porwanych w Kadunie, w Nigerii. Klerycy zostali uprowadzeni w nocy 8 stycznia przez nieznanych sprawców. Miejscowe źródła poinformowały ponadto, że porywacze nawiązali kontakt z ich rodzinami, ale nie żądali okupu.

W związku z licznymi porwaniami i zabójstwami chrześcijan w Nigerii przez islamskich terrorystów, istnieje poważna obawa o życie uprowadzonych. „Czemu świat milczy w obliczu eksterminacji nigeryjskich chrześcijan? Pomóżcie nam!” – apeluje ks. Joseph Bature Fidelis.

Czujemy się bardzo samotni - „Sytuację chrześcijan w Nigerii można śmiało nazwać prześladowaniem, zwłaszcza na północy kraju, gdzie większość stanowią muzułmanie. Od grudnia ubiegłego roku terroryści z Boko Haram działają z jeszcze większą brutalnością. Dowodem na to jest historia dziesięciu chrześcijan porwanych i bestialsko zamordowanych przez to ugrupowanie w Boże Narodzenie. Droga, na której zostali oni porwani, jest dziś właściwie nieprzejezdna dla chrześcijan, jest tam bardzo niebezpiecznie. Dlaczego tak się dzieje? Boko Haram chce kontroli nad regionem i robi wszystko, aby ją zdobyć, dlatego wielu chrześcijan stamtąd wypędzono, a innych zabito. Pilnie potrzebujemy pomocy rządów europejskich i prosimy o modlitwę, ponieważ czujemy się bardzo osamotnieni.“

Czterech uprowadzonych to młodzi studenci pierwszego roku filozofii z seminarium Dobrego Pasterza w Kadunie, w wieku od 18 do 23 lat. Zostali porwani przez kilku uzbrojonych mężczyzn, którzy sforsowali ogrodzenie seminarium i w otworzyli chaotyczny ogień.
Na szczęście obyło się bez ofiar śmiertelnych. Mogło ich być bardzo dużo, bo w seminarium mieszka 268 kleryków.

Porwania chrześcijan w tym rejonie są niestety czymś zwyczajnym. Boko Haram i inne islamskie grupy terrorystyczne używają brutalnych metod, aby umocnić swoją władzę. Chcą zwrócić na siebie uwagę mediów, zasilić szeregi nowymi bojownikami i wymusić pieniądze od rodzin porwanych na prowadzenie terrorystycznej działalności.

CZYTAJ DALEJ

Łódź: Radość Szabatu przy wspólnym stole - łódzkie obchody XXIII Dnia Judaizmu

2020-01-18 10:23

[ TEMATY ]

Łódź

abp Grzegorz Ryś

Dzień Judaizmu

Ks. Paweł Kłys

W namiocie ustawionym przy ul. Zachodniej 54/56 – gdzie znajdowała się przed laty wybudowana przez łódzkich fabrykantów Synagoga zwana Synagogą „Wilker szul” - odbyła się druga część łódzkich obchodów XXIII Dnia Judaizmu zatytułowana Radość Szabatu.

Na środku namiotu został ustawiony stół, na którym znalazły się chałka oraz wino, a także inne potrawy przypisane na Szabat przez prawo żydowskie. Dookoła stołu ustawiono krzesła dla uczestników spotkania.

Około godz. 18:00 przedstawicielka Gmina Żydowska w Łodzi - Kehila Kedosza zapaliła świece szabatowe, a o godz. 19:00 zebranych wokół stołu szabatowego przywitał metropolita łódzki ksiądz arcybiskup Grzegorz Ryś.

- To jest już dziś nasze drugie spotkanie, ale licząc kalendarzem żydowskim – to dziś dopiero pierwsze, bo to, co było rano, to było wczoraj. – mówił abp Ryś. –Temat tego naszego wydarzenia brzmi: Pamiętaj abyś uświęcił dzień szabatu! Dość długo z Rabinem debatowaliśmy jak to świętowanie przeżyć, żeby nie tylko o nim mówić, ale i w jakiejś mierze go doświadczyć i zdecydowaliśmy się zaprosić wszystkich państwa na takie wydarzenie, które nosi nazwę Radość Szabatu! - tłumaczył arcybiskup.

Ks. Paweł Kłys

Po przywitaniu metropolity łódzkiego Rabin Szychowski odmówił błogosławieństwo nad winem i przywitano przychodzący Szabat. W dalszej części spotkania przeplatanej śpiewami psalmów, odbyła się rozmowa na temat świętowania Szabatu i Niedzieli.

W wieczornym spotkaniu wzięli udział przedstawiciele Miasta Łodzi w osobie prezydent Hanny Zdanowskiej i wiceprezydent Joanny Skrzydlewskiej. Władze województwa reprezentował wojewoda łódzki Tobiasz Bocheński. Obecni byli mieszkańcy Łodzi oraz duchowni bratnich Kościołów Chrześcijańskich, co nadało temu spotkaniu wydźwięk ekumeniczny.

To już trzecie spotkanie w namiocie z okazji łódzkich obchodów Dnia Judaizmu. Organizatorami tych spotkań jest Archidiecezja Łódzka oraz Łódzka Gmina Żydowska. Spotkanie nie zostało zarejestrowane ze względu na to, by nie naruszać spoczynku szabatowego.

CZYTAJ DALEJ

Reklama

Reklama

Najczęściej czytane

W związku z tym, iż od dnia 25 maja 2018 roku obowiązuje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia Dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) uprzejmie Państwa informujemy, iż nasza organizacja, mając szczególnie na względzie bezpieczeństwo danych osobowych, które przetwarza, wdrożyła System Zarządzania Bezpieczeństwem Informacji w rozumieniu odpowiednich polityk ochrony danych (zgodnie z art. 24 ust. 2 przedmiotowego rozporządzenia ogólnego). W celu dochowania należytej staranności w kontekście ochrony danych osobowych, Redaktor Naczelna Tygodnika Katolickiego „Niedziela” wyznaczyła w organizacji Inspektora Ochrony Danych.
Więcej o polityce prywatności czytaj TUTAJ.

Akceptuję