Trudno znaleźć w Polsce świątynię katolicką, w której nie ma wizerunku Serca Jezusa, jednak tylko w nielicznych mają one więcej niż 150 lat. Większość typowych ikonograficznych przedstawień Zbawiciela z otwartym Sercem pochodzi z XX wieku i stanowi świadectwo rozkwitu tego rodzaju pobożności, na co miały wpływ m.in. kolejne akty oddania Narodu Polskiego Boskiemu Sercu, w tym szczególnie doniosły, dokonany przez nasz episkopat 3 czerwca 1921 r. w Krakowie.

Kult Bożego Serca

Samo nabożeństwo do Serca Jezusowego korzeniami sięga średniowiecza, ale intensywniej zaczęło rozwijać się od końca XVII wieku, na co niewątpliwie wpłynęły objawienia św. Marii Małgorzaty Alacoque. Nie można jednak zapominać, że w Polsce miało ono już wcześniejszą bogatą tradycję, a szczególnie zasłużony w tym dziele jest o. Kacper Drużbicki, jezuita, zmarły ponad dziesięć lat przed mistycznymi wizjami francuskiej zakonnicy. Jego współbracia stali się też głównymi propagatorami takiej pobożności. Znamienne, że chociaż po raz pierwszy liturgiczne obchody ku czci Najświętszego Serca Pana Jezusa miały miejsce w 1672 r. we Francji, to oficjalnie papież zatwierdził je w 1765 r. tylko dla diecezji polskich. Przywilej ten rozszerzył na cały Kościół dopiero w 1856 r. papież bł. Pius IX.

Wraz z szerzeniem się kultu, rozwijała się związana z nim ikonografia. Początkowo była ona zróżnicowana, ale z czasem stała się coraz bardziej jednolita, do czego najbardziej przyczynił się dekret Stolicy Apostolskiej z 1891 r., określający plasyczne kanony.

Obraz w Milejczycach

Nieznany jest autor wizerunku, znajdującego się w kościele milejczyckim, ani okoliczności umieszczenia go w obecnym miejscu. Ze źródeł pisanych wiadomo, że był tu już około 1740 r., ale wyniki badań podczas ostatniej renowacji, przeprowadzonej w 2019 r. przez Joannę Polaską z Warszawy, wskazują, że jest znacznie starszy. Do kształtu ramy został przycięty u góry i u dołu do wymiarów 151 cm na 92 cm. Technika i technologia wykonania malowidła wskazują, że najbardziej prawdopodobny czas jego powstania, to koniec XVII wieku. Była to praca dość kosztowna, tak ze względu na użyte materiały, jak i poziom artystyczny.

Fakt, że od połowy XVII wieku na Podlasiu działali jezuici, szerzący kult Serca Jezusa, a ich klasztor w Drohiczynie posiadał szereg stacji misyjnych w regionie, w tym również w Milejczycach, pozwala przypuszczać, że pierwotnie obraz mógł znajdować się w obecnej katedrze.

Dzieło zostało wykonane techniką olejną na lnianym płótnie. Całość utrzymana jest w ciemnej tonacji, jednak z wyraźnie rozjaśnioną postacią Jezusa. Zbawiciel ukazany jest frontalnie, z twarzą zwróconą w jego prawą stronę, w kierunku głowy baranka, niesionego na ramionach. Czerwony kolor szaty oznacza godność królewską Chrystusa i cierpienie Jego ludzkiej natury, a niebieski płaszcz wskazuje na „okrywającą” człowieczeństwo Jego boską naturę oraz godność wiecznego Kapłana (zbliżoną barwę miała szata arcykapłańska w Starym Przymierzu). Odsłonięte gorejące i oplecione cierniem Serce, znajdujące się prawie w samym centrum obrazu, symbolizuje nieskończoną miłość Boga do człowieka.

Cuda i łaski

Zapisy wskazują, że od połowy XVIII wieku obraz w Milejczycach cieszył się wielką czcią, której wyrazem były srebrne korony, zdobiące do 1866 r. głowy Chrystusa i baranka. Ponadto na ołtarzu zawieszano wota, jako podziękowanie za doznane łaski. W połowie XIX wieku w niedziele i święta lud, niezależnie od obrządku i wyznania, gromadził się w kościele o godz. 15, aby śpiewać Godzinki o Najświętszym Sercu Jezusa.

Chociaż w 1866 r. władze carskie zlikwidowały tutejszą parafię katolicką, a kościół zamieniono w świątynię prawosławną, dotychczasowy kult nadal był żywy, mimo to, że przepisy cerkiewne zakazywały umieszczania na ikonach Serca Jezusa. Z tego powodu wykonano złoconą zasłonę z drewna lipowego, mającą otwory na twarz i ręce Zbawiciela oraz głowę baranka. Źródła podają, że człowiek, który zakrył Serce, stracił później wzrok i spadło na niego wiele nieszczęść, a on sam twierdził, że była to kara za jego czyn. „Jak opowiadają miejscowi prawosławni – czytamy w relacji z 1926 r. – zasłona ta po pewnym czasie została zdjęta, a święto Najświętszego Serca Jezusowego przez ludność prawosławną uroczyście było obchodzone”. Jej znaczny udział w świętowaniu notowano jeszcze w drugiej połowie XX wieku. W tym czasie w ciągu roku przybywało do tego obrazu około pół tysiąca pielgrzymów. Trzy lata po zwróceniu świątyni katolikom – 2 lipca 1920 r. – modlił się tu bł. Jerzy Matulewicz, wielki czciciel Serca Bożego. Niemal dokładnie w rocznicę tego wydarzenia – 4 lipca 1921 r. – przywrócił do istnienia samodzielną parafię w Milejczycach. Z tej okazji tegoroczna uroczystość odpustowa w dniu Najświętszego Serca Jezusowego rozpoczyna w Milejczycach rok jubileuszowy.