Śląsk pałacami stoi i to rzecz pewna, a przekonać się o tym można nawet wtedy, kiedy cel naszej podróży wydaje się zupełnie inny. Jak choćby pewnego majowego dnia, kiedy w drodze do Miedar odkryłam na mapie Google istnienie w Brynku zespołu pałacowo-parkowego. Zaledwie 2,5 km za Tworogiem, na wysokości zjazdu na Pyskowice, tablice kierują niezwykle czytelnie w przeciwnym do zjazdu kierunku – do miejsca, któremu naprawdę warto poświęcić dłuższą chwilę. Po pierwsze – by je podziwiać. Po drugie – by pooddychać świeżym powietrzem i odpocząć w zieleni.

Trudno się połapać?

Choć obecny kształt brynecki pałac zawdzięcza przebudowie rozpoczętej w 1905 r., to jego zręby i sam Brynek są sporo starsze, a jego historia brzmi bardzo światowo i nie całkiem prosto. Miejscowość powstała ok. 1530 r. i aż do połowy XVIII wieku należała do szlacheckiej rodziny de Verdugo z Katalonii. Pierwszy z rodu – Juan Francisco Julio, osiadły w pałacu w pobliskim Tworogu, odziedziczył dobra tworoskie, do których należał również Brynek, na mocy testamentu swego kuzyna – hrabiego Jerzego Leonarda Colonny. Ponownie w ręce rodu Colonnów Brynek wraz z pozostałymi włościami trafił pod koniec kwietnia 1757 r. po bezpotomnej śmierci Franciszka Karola Wilhelma de Verdugo. W posiadaniu Colonnów majątek był, z małymi przerwami, do 1813 r., kiedy to za 130 tys. talarów przejął go dobroduszny i pobożny baron Karol von Gastheimb, którego staraniem wybudowano kościół św. Antoniego w Tworogu. W 1823 r. dobra w Brynku zakupił wrocławski mieszczanin żydowskiego pochodzenia Bernhard von Rosenthal. Cztery lata później na zrębach dawnego dworu Rosenthal wzniósł pierwszy pałac, który w 1872 r. został rozbudowany o dwa skrzydła boczne. Gdy w 1889 r. zmarł ostatni z Rosenthalów, dziedziczką dóbr została jego 7-letnia córka, w której imieniu opiekę nad majątkiem sprawował opiekun prawny. Wszystko to do czasu, gdy dobrami w Brynku zainteresował się hrabia Henckel von Donnersmarck, pochodzący z katolickiej bytomsko-siemianowickiej linii rodu.

Nie taki znowu Łazarz

Hugo II Karol Łazarz Eugeniusz Fryderyk Henckel von Donnersmarck zaczął planować przebudowę pałacu, zanim został jego właścicielem. W zaledwie rok od nabycia majątku, w 1905 r., prace ruszyły z kopyta i z rozmachem charakterystycznym dla bajecznie bogatych Donnersmarcków pod wodzą znanego architekta Karla Grossera. Stary pałac został w 90% rozebrany, na jego fundamentach postawiono nową budowlę – wyższą, szerszą, z rozbudowanymi skrzydłami bocznymi, przypominającą nieco warowną twierdzę. Dobudowano również kaplicę, która połączona jest z zachodnim skrzydłem pałacu oszklonym korytarzem (obecnie kaplica filialna parafii św. Antoniego w Tworogu). Dwie pałacowe wieże zwieńczone zostały cebulastymi hełmami. Prace zakończono w 1908 r., niestety, już po śmierci pierwszego z hrabiów Donnersmarcków, a budowa pochłonęła 3 mln marek w złocie. Po przebudowie pałacu rodzina Donnersmarcków czyniła starania o przyjazd do Brynka cesarza Niemiec Wilhelma II. Niestety, mimo że ten parokrotnie gościł w pobliskim Świerklańcu, który był w rękach ewangelickiej linii rodu, do Brynka nigdy nie przyjechał.

Wojenna zawierucha

Kolejnymi panami na włościach byli syn Edgar H.L.M. Henckel i wnuk Karl Henckel, który w 1940 r. zginął na wojnie. Po jego śmierci dobra przeszły w ręce trzech córek: Marii Wilhelminy, Marii Zofii i Marii Karoliny, jednak wszystkie trzy wraz z matką zmuszone zostały do opuszczenia pałacu z powodu ich niechęci do narodowego socjalizmu. Zamieszkały wówczas w domu ogrodnika, a w pałacu otwarto szkołę dla członków Hitlerjugend, a następnie Seminarium Nauczycielskie im. Adolfa Hitlera. W kaplicy urządzono nazistowską bibliotekę. Choć działania wojenne obeszły się z murami pałacu łagodnie, to jego właściciele znaleźli się w gorszej sytuacji. Gdy 19 stycznia 1945 r. w okolice Brynka zbliżała się Armia Czerwona, Donnersmarckowie zostali zmuszeni do ucieczki w stronę Westfalii. Część pałacowego wyposażenia, podobnie jak w przypadku innych tego typu obiektów na Śląsku, stała się łupem czerwonoarmistów; zniknęły m.in. większość obrazów, a nawet wyścielające posadzki dywany, jednak, o dziwo, wiele sprzętów ocalało. Pałac pozostał do dziś niemal praktycznie niezmieniony i wpisano go do rejestru zabytków.

Oaza zieleni

Po wojnie w pałacu w Brynku utworzono Gimnazjum Leśne, które z czasem przekształcono w liceum, a następnie w technikum. To najstarsza szkoła leśna w Polsce – obecnie Zespół Szkół Leśnych i Ekologicznych, dla którego dwa górne piętra pałacu pełnią funkcję internatu. Jeśli tylko zbierze się chętnych pięć osób, można po umówieniu się z dyrekcją zobaczyć wnętrza pałacowe, w których zachowały się m.in.: stiuki, plafony, parkiety, marmurowe posadzki, zabytkowe żyrandole i kominki. Pierwotny wystrój pałacu zobaczyć można w holu, na klatce schodowej, w bibliotece i sali balowej, która pełni dziś funkcję szkolnej auli.

Nawet jeśli nie uda się zobaczyć wnętrz pałacu, jedno jest pewne – już z zewnątrz robi on ogromne wrażenie. Ciekawostką jest fakt, że w maju 2003 r. posłużył jako scenografia do jednego z odcinków Sensacji XX wieku. Być jednak w Brynku i nie przespacerować się po pałacowym parku czy nie odwiedzić ogrodu botanicznego byłoby grzechem. Park założony w 1829 r. ma obecnie powierzchnię 36 ha i został zaprojektowany zgodnie z zasadami angielskiej sztuki ogrodniczej. Piękny jest o każdej porze roku, szczególnie wiosną i jesienią, a prawdziwy zachwyt budzą potężne stare swojskie dęby szypułkowe, lipy, wiązy, buki, ale też bardziej egzotyczne daglezje, choiny kanadyjskie, świerki serbskie czy choćby różne odmiany cyprysików. Spacerując po parku, natkniemy się także na imponujący kompleks pałacowych zabudowań gospodarczych z oficynami mieszkalnymi, okrągłą wieżą ciśnień z 1905 r., która pełni również funkcję wieży zegarowej, oranżerią, dawnymi stajniami, wozownią i maneżem. W ich pobliżu znajduje się założony w 1946 r. z inicjatywy wybitnego dendrologa Henryka Edera przyszkolny ogród botaniczny. Na jego terenie, pielęgnowanym przez kolejne roczniki tutejszej szkoły leśnej, znajdują się m.in. trzy stawy, alpinarium, torfowisko z florą bagienną oraz niezwykłe bogactwo krzewów i drzew, wśród których nie brak gatunków egzotycznych, takich jak: magnolia, grujecznik japoński, metasekwoja chińska, korkowiec amurski czy kasztan jadalny. Warto odwiedzić to miejsce na przełomie maja i czerwca, gdy zieleń jest soczysta, a krzewy i drzewa kuszą kwiatami. A potem to już tylko wracać i wracać.