Zawarcie małżeństwa można porównać do dziecięcych puzzli. Obrazek takiej układanki składa się z wielu drobnych elementów. Jak długo nie mamy dopasowanych wszystkich elementów, tak długo nie mamy również obrazka. Mamy jego część, ale nie całość. Podobnie jest z małżeństwem. Na każde prawdziwe małżeństwo składa się szereg elementów, bez których zaistnienie tej instytucji jest niemożliwe. W życiu codziennym zdarzają się sytuacje, że przy zawieraniu małżeństwa, z przyczyn obiektywnych bądź subiektywnych, brakuje jakiegoś elementu tej układanki, którą nazywamy małżeństwem. W takim wypadku małżeństwo nie zostało zawarte, albo - inaczej mówiąc - zostało zawarte nieważnie. W przypadku zawarcia nieważnego małżeństwa istnieje możliwość przeprowadzenia kościelnego procesu o stwierdzenie nieważności zawartego małżeństwa. Konsekwencją stwierdzenia nieważności małżeństwa jest fakt, że strony są wolne i mogą zawrzeć ślub kościelny z inną osobą.

By zrozumieć istotę sądu kościelnego, który orzeka nieważność małżeństwa, trzeba najpierw uświadomić sobie, że jeśli małżeństwo zaistniało, tzn. dokonał się sakrament małżeństwa, to nikt z ludzi ani żadna instytucja kościelna, ani nawet papież nie ma takiej władzy ani takiej możliwości, aby małżeństwo ważnie zawarte unieważnić. Sakrament małżeństwa bowiem to związek, zjednoczenie dwojga osób ochrzczonych z Bogiem. Dlatego to, co dokonało się między małżonkami a Bogiem, nie może być przerwane i w żadnym wypadku nie jest przerwane, nawet jeśli małżonkowie nie są już razem, czy też żyją w ponownym związku z inną osobą. Sakrament małżeństwa, symbolizując związek Chrystusa z Kościołem, odznacza się jednością i nierozerwalnością. Sakrament łączy jednego mężczyznę z jedną kobietą na całe życie. Ważny związek sakramentalny kończy się tylko wraz ze śmiercią jednego ze współmałżonków.

"Z ważnego małżeństwa powstaje między małżonkami węzeł z natury swej wieczysty i wyłączny. Zgoda, przez którą małżonkowie oddają się sobie i przyjmują wzajemnie, zostaje przypieczętowana przez samego Boga. Z ich przymierza powstaje z woli Bożej instytucja trwała także wobec społeczeństwa. Przymierze małżonków zostaje włączone w przymierze Boga z ludźmi. Prawdziwa miłość małżeńska włącza się w miłość Bożą. Węzeł małżeński został więc ustanowiony przez samego Boga tak, że zawarte i dopełnione małżeństwo osób ochrzczonych nie może być nigdy rozwiązane. Węzeł wynikający z wolnego, ludzkiego aktu małżonków i z dopełnienia małżeństwa jest odtąd rzeczywistością nieodwołalną i daje początek przymierzu zagwarantowanemu wiernością Boga" - czytamy w Katechizmie Kościoła Katolickiego (1638, 1639, 1640).

Umowa małżeńska tworzy pewien stan życia, w którym odtąd małżonkowie nie mają już władzy, jest ona wyższa niż przypływ i odpływ ludzkich uczuć, nawet bardzo szlachetnych, które jednak ze swej istoty podlegają nastrojom i osłabieniu, a nawet mogą zupełnie zanikać. Rzeczywistość prawna, jaką jest powstałe z wzajemnej zgody małżeństwo, istnieje niezależnie od miłości i trwa nadal, choćby uczucie miłości całkowicie wygasło. Tak więc po wygaśnięciu pierwotnych porywów pożądliwości związek małżeński nie przestaje istnieć, ponieważ został zawarty dobrowolnie i z miłości.

Do tego jednak, aby zawrzeć prawdziwe małżeństwo, muszą zostać spełnione pewne warunki. Bez nich można dopełnić wszystkich zewnętrznych ceremonii tj. uroczysty ślub z udziałem biskupa i wielu kapłanów, wspaniała oprawa ślubnej Eucharystii czy huczne wesele, ale i tak naprawdę przed Bogiem małżeństwa nie ma, ponieważ czegoś zabrakło i nie dokonał się sakrament.

Najczęściej spotykanymi sprawami w Sądzie Biskupim Diecezji Sosnowieckiej (ponad 50 %) są sprawy z tytułu niezdolności do podjęcia i wypełnienia obowiązków małżeńskich z przyczyn natury psychicznej ( kan. 1095, nr 3). Rocznie w naszej diecezji przyjmowanych jest około 30 spraw, z których dwie trzecie uzyskują wyrok pozytywny. Proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa kościelnego toczy się zwykle około 12 miesięcy.