Biskup warmiński Jan Obłąk napisał: „Dzieci ubogich wyrobników wydobyły ją z wody, przyniosły do domu i oddały matce, która złożyła ją do skrzyni. Następnego dnia dzieci znów znalazły figurkę na tym samym miejscu w rzece i zabrały ją ze sobą do domu. Matka sądziła, że dzieci wyjęły ją ze skrzyni, dlatego tym razem dobrze ją zamknęła. Ale trzeciego dnia ponowiła się ta sama historia. Zawiadomiony o tym dziekan w Ornecie przeniósł figurkę procesjonalnie do swego kościoła archiprezbiterialnego i umieścił ją w głównym ołtarzu. Jednakże i stąd zniknęła i znalazła się znów na dawnym miejscu w rzece. Dlatego na tym miejscu, zmieniając koryto rzeki, wybudowano kaplicę”.

W 1593 r. burmistrz Barczewa Jakub Barcz, właściciel Krosna, wystawił kaplicę, w której umieszczono łaskami wsławioną figurkę Maryi. W 1685 r. władze kościelne diecezji warmińskiej przydzieliły duszpasterza do obsługi napływających tu pielgrzymów. Wkrótce kaplica okazała się o wiele za mała. Przystąpiono więc do budowy obecnie istniejącej świątyni.

Na wzór Świętej Lipki

Plany kościoła były wzorowane na sanktuarium w Świętej Lipce. W 1720 r. konsekracji wspaniałej świątyni Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny i św. Józefa dokonał biskup warmiński Teodor Andrzej Potocki, późniejszy prymas Polski. Rodzina Barczów przekazała ze swoich dóbr ok. 412 ha ziemi na utrzymanie kościoła, wspólnoty kapłańskiej i rodzin pracujących w gospodarstwie. W 1950 r. dobra te przeszły na własność skarbu państwa. W 2000 r. Komisja Majątkowa zwróciła konwikt kapłański oraz 15 ha ziemi.

Krużganki i konwikt

Znany historyk sztuki sakralnej ks. prof. Antoni Liedtke z Pelplina zaliczył późnobarokowy kościół w Krośnie do najciekawszych świątyń na Warmii. Imponująco prezentuje się trójkondygnacyjna fasada zachodnia kościoła, flankowana dwiema wieżami, rozczłonkowana parami pilastrów. Nad głównym wejściem znajduje się płaskorzeźba przedstawiająca scenę nawiedzenia św. Elżbiety przez Bogarodzicę. Nad oknem w środkowej kondygnacji dwaj aniołowie podtrzymują ozdobny kartusz z monogramem MARIA. Nad nim widnieje sporych rozmiarów relief ukazujący Madonnę z Dzieciątkiem w ośmiokątnej aureoli, skomponowanej z promieni i obłoków, na których unoszą się uskrzydlone główki aniołków.

W XVIII wieku wokół kościoła wybudowano krużganki, które tworzą wydłużony czworobok z drogą krzyżową. W narożnikach znajdowały się cztery kaplice nakryte kopułami z latarniami i ołtarzami. W centralnym wejściu zwraca uwagę artystycznie kuta brama z 1778 r. Nad nią ustawiono postać błogosławiącego Chrystusa Króla w koronie na głowie i z kulą ziemską w lewej dłoni. Po Jego prawej i lewej stronie, na frontowym murze krużganków, stoją barokowe figury Apostołów.

Pod koniec lat 50. XX wieku na zlecenie Kurii Biskupiej w Olsztynie została przeprowadzona ekspertyza stanu kościoła i krużganków przez naukowców z Politechniki Warszawskiej. Kilka lat trwał generalny remont zabytkowego obiektu.

Wystrój późnobarokowy

Wyposażenie wnętrza świątyni ma jednolity charakter. Ołtarze, empora muzyczna i prospekt organowy pochodzą z reszelskiego warsztatu Krzysztofa Peuckera, większość obrazów natomiast jest autorstwa Piotra Kolberga z Pieniężna. Ołtarz św. Józefa z 1722 r. ufundował bp Tadeusz Potocki; na ołtarzu umieszczony jest również herb rodziny (Srebrna Pilawa). Ołtarz jest dwukondygnacyjny, zwieńczony promienistą glorią, w której ukazano wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. W dolnej kondygnacji umieszczone zostały figury Apostołów.

Ołtarze boczne po stronie północnej i południowej mają charakter późnobarokowy; w tym samym stylu jest także ambona pochodząca z 1726 r. Dwa ołtarze znajdujące się najbliżej wejścia głównego pochodzą z okresu neobaroku. Zabytkowe organy – instrument o strukturze mechanicznej, 24-głosowy – jest dziełem warsztatu Jerzego Wulfa z Ornety.

Warto dodać, że w pobliżu mostu przy rzece stoi kolumna z figurą św. Jana Nepomucena, patrona mostów, wystawiona w 2007 r. Przed murami sanktuarium w 2006 r. zasadzony został dąb Karol ku czci św. Jana Pawła II. W pobliżu symbolicznego drzewa na kamieniu znajduje się tablica granitowa upamiętniająca beatyfikację papieża. Jest to dar motocyklistów Warmii i Mazur A.D. 2011.

Kult Maryjny wciąż żywy

Przez wieki w ołtarzu głównym znajdowała się niewielkich rozmiarów (30 cm) gotycka figurka Matki Bożej z Dzieciątkiem. Ta właśnie alabastrowa rzeźba była przedmiotem kultu i celem pielgrzymek. Z kilku okolicznych miast regularnie, w oznaczonych dniach, przybywali pątnicy (m.in. z Braniewa i Ornety). Od 1644 r. datuje się tradycja pielgrzymowania z Dobrego Miasta – jako wyraz wdzięczności za uchronienie od pożaru kościoła kolegiackiego (obecnie bazyliki), w który uderzył piorun. W 1807 r., w czasie wojen napoleońskich, kościół w Krośnie został splądrowany przez wojska francuskie. Barokowy zespół odpustowy najbardziej ucierpiał w I wojnie światowej, wojska carskie podpaliły obiekt, spalił się dach na kościele wraz z kopułami wież na krużgankach oraz konwikcie kapłańskim, nie oszczędzono też budynków gospodarczych. W 1945 r. kościół został również splądrowany i okradziony. Żołnierze radzieccy frontu białoruskiego urządzili sobie w świątyni i krużgankach stajnie dla koni.

Kult Maryjny w sanktuarium krośnieńskim jest o wiele starszy od barokowego kościoła. W 1715 r. dwaj ojcowie karmelici z Gdańska założyli tu Bractwo Szkaplerza Świętego, po którym zostały ołtarz Matki Bożej Szkaplerznej i kaplica Krzyża Świętego. Kroniki podają, że w 1730 r. odzyskał tu wzrok 86-letni staruszek Józef Kellman z Krzykał. W 1735 r. podobnego cudu uzdrowienia dostąpiła 16-letnia mieszkanka Braniewa. Niezwykłych łask doznawali tu wierni aż do ostatniej wojny. W 1945 r. zabytkowa figurka w nieznanych okolicznościach zaginęła.

4 czerwca 1960 r. ówczesny biskup warmiński Tomasz Wilczyński poświęcił i uroczyście wprowadził do kościoła kopię figurki Matki Bożej Krośnieńskiej. Odtworzył ją artysta Ignacy Kuczma z Poznania. Kult Maryjny zaczął powoli odżywać, z czasem przywrócono odpusty w główne święta maryjne, odnowiono pielgrzymowanie, najpierw z Ornety i okolic. W 1994 r. biskup warmiński Edmund Piszcz utworzył w Krośnie samodzielną parafię; sanktuarium otrzymało osobowość prawną, przez co wzrosła ranga miejsca.

W 1998 r. kustosz sanktuarium – ks. kan. Andrzej Tadeusz Krużycki postanowił wykonać większą kopię figurki, która mogłaby być noszona w procesji. Tego ambitnego zadania podjął się artysta rzeźbiarz Jacek Pilch z Krakowa. Po dokładnych studiach zarówno zachowanej dokumentacji, jak i wiernej kopii znajdującej się w ołtarzu głównym wykonał on powiększoną figurę Matki Bożej. Jest ona czterokrotnie większa od tej z ołtarza. Dzieciątko i Jego Matka mają na głowach piękne, bogato złocone korony.

W czerwcu 1977 r. na Kongresie Mariologicznym w Olsztynie (w którym uczestniczył m.in. kard. Karol Wojtyła), zorganizowanym w związku z przypadającą wówczas 100. rocznicą objawień Matki Bożej w Gietrzwałdzie, ks. Henryk Madej zwrócił uwagę, że zespół architektoniczny w Krośnie powstał pod wpływem kompleksu klasztornego w Świętej Lipce, który „osiągnął poziom europejski”.

Na postawie: www.sanktuariumkrosno.pl/sanktuarium